Dębno

Dębno (niem. Neudamm; w PRL także Dębno Lubuskie) – miasto w zachodniej części powiatu myśliborskiego, nad rzeką Kosą i jeziorem Lipowo, na Równinie Gorzowskiej; siedziba gminy miejsko-wiejskiej, największe obszarowo (ponad 19 km²) i drugie pod względem ludności miasto powiatu (12 159 mieszkańców w 2023 r.). Leży w historycznej ziemi lubuskiej, od XIII w. w Nowej Marchii; bywa zaliczane do ziemi chojeńskiej. Nazwy: damme 1262, Nytamp 1282, Dame 1337, Tham 1540, Neudamm do 1945; po wojnie przejściowo Dąb Nowy, od 7 V 1946 r. Dębno.

Dzieje. Pierwotnie słowiańska wieś owalnicowa, od 1232 r. w dobrach templariuszy z Chwarszczan (nadanie Władysława Odonica), którzy zbudowali tu pierwszy kościół; wymieniona 31 XII 1262 r. jako damme wśród wsi komandorii. Od 1318 r. należała do joannitów, choć w 1337 r. Księga ziemska wymienia tu dwór Güntera von Buch. Spalona w 1433 r. podczas najazdu husyckiego. Po przejęciu dóbr joannitów przez margrabiego Jana kostrzyńskiego w 1540 r. Dębno stało się ośrodkiem domeny: w 1552 r. powstał młyn papierniczy, w 1568 r. oficyna drukarska Christophera Rungego, od 1615 r. bractwo tkackie. Data nadania częściowych praw miejskich jest sporna – 1540 (pieczęć miejska), ok. 1562 lub 1570 (data przyjęta przez gminę w 2007 r.); miasto nie miało murów, tylko wały, fosę i trzy bramy (Kostrzyńską, Papierniczą i Oborzańską). Po pożarze z 1716 r. przed bramą powstała nowa kolonia, a w 1731 r. Neudamm uzyskało pełne prawa miejskie; w 1894 r. włączono doń wieś Damm. Bitwa pod Sarbinowem (25 VIII 1758 r.) zamieniła miasto w lazaret; w 1761 r. spłonęła wieża ratusza. Od XVIII w. rozwijało się sukiennictwo (130 warsztatów w 1779 r.), w XIX w. Dębno stało się jednym z najsilniej uprzemysłowionych miast Nowej Marchii: 9 fabryk sukna, fabryki kapeluszy (od 1870 r.) eksportujące na kilka kontynentów, drukarnia Juliusza Neumanna (1872 r., kilkuset pracowników), gazownia (1890 r.); w 1882 r. przeprowadzono kolej Stargard–Kostrzyn. W 1845 r. zawalił się kościół z XIII w.; nowy wzniesiono w latach 1852–1857 w stylu łuków kolistych według projektu kościoła św. Mateusza w Berlinie. W czasie II wojny światowej działały tu obozy pracy – filie KL Sachsenhausen. 31 I 1945 r. miasto zajęła Armia Czerwona (zniszczenia ok. 35 %); administrację polską wprowadzono 15 V 1945 r., a w lipcu 1945 r. przeniesiono tu władze powiatu chojeńskiego. Osadnikami byli głównie żołnierze 1 Armii WP i ich rodziny z Kresów. W 1993 r. odkryto złoże ropy i gazu Barnówko–Mostno–Buszów, eksploatowane od 2000 r. przez największą w Polsce kopalnię ropy „Dębno”.

Zabytki (rejestr): kościół parafialny pw. Świętych Apostołów Piotra i Pawła (1852 r., dawniej ewangelicki); kościół pw. św. Antoniego z dawną plebanią (1932–1933); cmentarz żydowski ze starodrzewem (poł. XVIII w.); poczta (1891–1896); secesyjne kamienice z 1890 i 1892 r.; wille z końca XIX w., z 1895 r. (z oficyną; dawna willa fabrykanta Maxa Laue, dziś biblioteka, z witrażem z ok. 1895 r.), 1897, 1905 (dziś ratusz) i 1920 r.; wodociągowa wieża ciśnień (1928–1929). Na pl. Zwycięstwa mogiła ok. 3700 żołnierzy radzieckich z pomnikiem (1967 r.); kalendarz kwietny z lat 60. XX w.