O miejscu
Kościół stoi we wschodniej części wsi Dołgie, po południowej stronie drogi z Gryfina do Pyrzyc, na wyraźnym wyniesieniu, dzięki czemu jest dominantą widokową wsi. Parcelę o powierzchni 0,22 ha wydziela mur dawnego cmentarza przykościelnego; wchodzi się na nią od zachodu przez bramę, do której – według karty z 1990 r. – od strony folwarku prowadzi aleja lipowa.
To orientowana, salowa budowla bez wieży i bez wyodrębnionego prezbiterium, na planie prostokąta o wymiarach ok. 18,6 × 8,2 m (pomiar z 1996 r.; karta z 1990 r. podaje długość 17,4 m). Nakrywa ją stromy dach dwuspadowy kryty dachówką zakładkową, ujęty między dwa schodkowe szczyty; na szczycie zachodnim osadzono niewielką sygnaturkę z dwuspadowym daszkiem.
W murach wyraźnie widać dwa etapy budowy. Dolna, późnośredniowieczna partia, o grubości ok. 1,15 m, sięga mniej więcej do dwóch trzecich wysokości dzisiejszych okien. Wymurowano ją z rozłupanych, nieobrobionych głazów narzutowych o różnych kształtach i wielkościach, z większymi głazami w cokole i narożnikach. W świeżą zaprawę wapienną między kamieniami wciśnięto drobne okruchy cegły podobnej wielkości, które wyglądają jak ozdoba – tak samo wymurowano kościół w Mielenku Gryfińskim. Wyższa partia murów, ukośne przypory przy ścianie wschodniej i oba szczyty pochodzą z przebudowy: ułożono je w regularnych warstwach z obrobionych ciosów granitowych, a do obramień okien, portalu i szczytów użyto cegły maszynowej. Pod okapem biegnie fryz z ukośnie ustawionych cegieł.
Elewację zachodnią przemurowano niemal w całości – średniowieczny mur został tylko w narożnikach. Na osi ma ostrołukowy, uskokowy portal z dwuskrzydłowymi drzwiami zamkniętymi łukiem odcinkowym i z nadświetlem, wyżej okrągłe okienko (okulus) w trójuskokowym ceglanym obramieniu, a nad nim schodkowy szczyt z sygnaturką. W ścianie północnej, po zachodniej stronie, zachował się pierwotny, nieużywany już portal – niski otwór w ostrołukowej blendzie – a od wschodu ślad wąskiego, zamurowanego okna. Ściana wschodnia zachowała dwa pierwotne okna: wąskie, zamknięte półkoliście; w jej szczycie jest okulus, a narożniki podpierają dwie ukośne przypory. W ścianach bocznych jest po cztery ostrołukowe, profilowane okna z czasu przebudowy; w ścianie południowej widać ponadto dwa zamurowane okna średniowieczne.
Według kart ewidencyjnych zabytku z 1990 i 1996 r. wnętrze jest otynkowane i nakryte drewnianym stropem belkowym z podbitką z desek; posadzka jest cementowa. Przy ścianie zachodniej stoi drewniana empora, pochodząca prawdopodobnie z czasu przebudowy: cztery profilowane belki wspierają się na sześciu ośmiobocznych słupach z głowicami. Pod emporą wydzielono mały przedsionek z dwiema półokrągłymi wnękami po bokach; w północnej mieszczą się schody na emporę. Przy ścianie wschodniej znajduje się podest ołtarzowy, a w południowej części tej ściany, na wysokości ok. 50 cm, mała wnęka. Z dawnego wyposażenia zachowały się, według stanu z 1990 r., empora i część ławek z 1. ćwierci XX w. W 1996 r. stan budowli oceniono jako dobry; od tego czasu mógł się zmienić.
Kościół wraz z cmentarzem przykościelnym i murem jest wpisany do rejestru zabytków pod nr A-401, decyzją z 23 czerwca 2009 r.
Widok od zachodu na kościół i bramę cmentarną (stan z października 1996 r.)Narodowy Instytut Dziedzictwa · Karta biała, zabytek.pl – CC0
Historia
Dołgie było wsią rycerską – od 1572 r. lennem rodu von Plötz – a tutejszy kościół filią parafii w Steklnie. Wzniesiono go na przełomie XV i XVI w. jako niską, prostokątną nawę z głazów narzutowych, o murach wysokich na ok. 4 m, z wąskimi, wysoko osadzonymi oknami zamkniętymi półkoliście; takie osadzenie okien wskazuje, że wnętrze nakrywał płaski, drewniany strop. Po reformacji świątynia służyła protestantom.
Później kościół gruntownie przebudowano: mury podwyższono o ok. 1,5 m, przebito nowe, ostrołukowe okna, a średniowieczne zamurowano (poza dwoma w ścianie wschodniej), ścianę wschodnią wzmocniono przyporami, wymurowano schodkowe szczyty i niemal od nowa wzniesiono elewację zachodnią z nowym portalem. Datowanie tej przebudowy jest niepewne: karta ewidencyjna z 1996 r. odnosi ją do XIX w., a karta z 1990 r. – do 1. ćwierci XX w., wskazując na datę „1927” na jednym z budynków folwarku, zbudowanym z identycznych, mechanicznie obrabianych ciosów.
5 stycznia 1969 r. kościół poświęcono jako rzymskokatolicki i przyłączono do parafii Świętej Trójcy w Chwarstnicy. Według Wikipedii po 1945 r. nieużytkowana świątynia popadała w ruinę i została następnie odbudowana; karty ewidencyjne tego nie potwierdzają – według karty z 1990 r. po 1945 r. nie prowadzono poważniejszych prac budowlanych, a jedynie w latach 80. XX w. wymieniono więźbę dachową i strop oraz wyremontowano dach. W 1995 r. przeprowadzono remont wnętrza.
Karty zabytku
2 karty- Karta biała Kościół filialny pw. św.św. Apostołów Piotra i Pawła · podgląd na zabytek.pl PDF
- Karta biała Kościół filialny pw. św.św. Apostołów Piotra i Pawła · podgląd na zabytek.pl PDF
Karty z rejestru i ewidencji zabytków: Narodowy Instytut Dziedzictwa (zabytek.pl), licencja CC0.
Źródła
- zabytek.pl (NID)
- bip.gryfino.pl (gminna ewidencja zabytków)
- Oficjalna strona internetowa Parafii — link