Kołbacz

Kołbacz (niem. Kolbatz) to osada nad Płonią, ok. 3,5 km na zachód od jeziora Miedwie i 2 km na wschód od Wzgórz Bukowych, przy drodze wojewódzkiej nr 120. W 2006 r. mieszkało tu ok. 1400 osób. To jedno z najważniejszych miejsc średniowiecznego Pomorza Zachodniego: siedziba największego opactwa cystersów w tej części kraju.

Najstarsze ślady osadnictwa słowiańskiego datuje się na VII w. Ok. 1,5 km na południowy wschód od dzisiejszej wsi istniał gród książęcy, uważany za jedną z możliwych lokalizacji pierwotnej siedziby rodu Gryfitów. W 1173 r. Warcisław II Świętoborzyc, kasztelan szczeciński, sprowadził w okolice grodu cystersów z Danii; w kolejnych latach ich dóbr szybko przybywało. W 1210 r. rozpoczęto budowę nowego kościoła, klasztoru i murów obronnych oraz prace melioracyjne na dużą skalę (podniesienie lustra wody Miedwia, stawy, młyny). W kościele klasztornym pochowano wielu członków rodów Świętoborzyców i Gryfitów, ale nie zachował się żaden nagrobek. Po reformacji, w 1535 r., dóbrę kościelne zsekularyzowano, klasztor zlikwidowano, a książęta przebudowali zabudowania na zamek. Wielki pożar w 1662 r. zakończył okres świetności; w XVIII i XIX w. rozebrano duże partie klasztoru.

W 1345 r. cesarz Karol IV potwierdził klasztorowi posądane dóbra, a Berghaus (1868) opublikował ich wykaz z datami pierwszych wzmianek. W latach 1810–1811 domenę kołbacką dzierżawił jako generał pachtowy Amtsrath Gaede, który domagał się odszkodowania w postaci folwarku Heidchen (dzisiejszy Nieznań), a landrat von Wedel bezskutecznie wnioskował o folwarki Kołbacz i Hofdam w dziedziczną dzierżawę. Po II wojnie światowej wieś rozwinęła się wokół Zakładu doświadczalnego Instytutu Zootechniki (od 1950 r.), a kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa poświęcono 20 października 1946 r.

Do rejestru zabytków wpisano m.in.: kościół pocysterski (romańsko-gotycki, 1210–1347), refektarz konwersów (zachodnie skrzydło klasztoru), dom opata (1. poł. XIV w.), gotycką stodołę (XIV/XV w., prawdopodobnie dawną owczarnię, jedyną taką na Pomorzu Zachodnim), basztę więzienną, klasycystyczny pałac z 2. poł. XVIII w. i rządcówkę. Wikipedia datuje wieżę więzienną na 1349 r., NID na XV w. Przy wsi widoczne są dwa grodziska: pierścieniowate z VIII–XI w. (0,9 km na południowy wschód) i stożkowate z X–XIII w. (1,5 km na południowy wschód).

Uwaga o źródłach: wykazy Berghausa podają wiele form nazw wsi pod rokiem 1226, co pochodzi z dokumentu uznawanego za falsyfikat cystersów z XIV w.; takich dat nie traktuję jako dowodu istnienia wsi w tym roku.