Książ

Książ (niem. Fürstenstein, pierwotnie Vorstinburg) to dzielnica Wałbrzycha w wąwozie Pełcznicy, w Książańskim Parku Krajobrazowym, znana przede wszystkim z zamku Książ — największego zamku na Śląsku i trzeciego co do wielkości w Polsce. W latach 1945–1954 Książ był wsią w gromadzie Lubiechów, a 1 stycznia 1973 r. (jako część sołectwa Lubiechów) włączono go do Wałbrzycha. W dzielnicy działa też stadnina koni; zespół stajni z 1824 r. (pięć stajni, ujeżdżalnia, wozownia) jest wpisany do rejestru zabytków.

Zamek po raz pierwszy pojawia się w źródłach 25 lutego 1293 r., w tytulaturze księcia Bolka I (dominus de Wrstenberc); według niektórych źródeł budowano go w latach 1288–1292. Najstarszy dokument dotyczący bezpośrednio zamku pochodzi z 1337 r. Po bezpotomnej śmierci Bolka II dobra przeszły w 1368 r. pod panowanie Czech. 11 czerwca 1509 r. kupił je Kunz von Hohberg, a jego ród (od 1714 r. Hochbergowie) władał zamkiem do jego konfiskaty w 1941 r. Hochbergowie przebudowali zamek w stylu renesansowym w latach 1548–1555, a następnie w latach 1705–1732 nadali mu barokowy kształt; kolejna wielka przebudowa, z eklektyczną fasadą i wieżą główną o wysokości 47 m, trwała w latach 1909–1923. Do rejestru wpisano m.in. budynek bramny, dwie oficyny z lat 1722–1724, bramy i park, pawilon parkowy z 1734 r. (później mauzoleum Hochbergów), dawną kuźnię i inne budynki zespołu, mury obronne oraz ruiny zamku Stary Książ.

W latach 1896–1914 zamek był jedną z dwóch rezydencji Hansa Heinricha XV Hochberga i jego żony, księżnej Daisy von Pless. W 1943 r. kupiły go władze III Rzeszy, a od 1944 r. organizacja Todt przekształcała go w kwaterę Hitlera; w maju 1944 r. utworzono tu filię obozu Groß-Rosen, a pod zamkiem wydrążono tunele i schron (dla turystów dostępne od 2018 r.). W latach 1945–1946 w zamku stacjonowali Sowieci; zamek rozgrabiono i do końca lat 60. niszczał. Od 1991 r. właścicielem jest gmina Wałbrzych, a w sierpniu 2025 r. rozporządzeniem Prezydenta RP zespół zamkowo-parkowy Książ uznano za pomnik historii. Zamek odwiedza ponad 300 tysięcy turystów rocznie.