Lipiany

Lipiany (niem. Lippehne; nazwy przejściowe po 1945 r.: Lipiny, Lipiana) to miasto w południowo-zachodniej części województwa zachodniopomorskiego, siedziba gminy miejsko-wiejskiej i dekanatu, położone na skraju Pojezierza Myśliborskiego, między jeziorami Lipiańskim i Kościelnym. Według danych z 31 grudnia 2017 r. miasto liczyło 3982 mieszkańców (Wikipedia).

Średniowiecze. Według Wikipedii w IX w. na półwyspie dawnego jeziora Wedyjskiego (dziś Wądół i Kościelne) powstał warowny gród pomorski, południowa strażnica plemienia Pyrzyczan; wokół niego rozwinęła się osada podgrodowa. Obszar miał włączyć do państwa polskiego ok. 967 r. Mieszko I, a do XIII w. należał do księstwa pomorskiego. Pierwszy zapis o sadzie pochodzi z 1265 r. Dnia 18 sierpnia 1276 r. biskup kamieński Herman sprzedał ziemię lipiańską (Terra Lipene) za 3000 srebrnych marek margrabiom brandenburskim Ottonowi, Johannowi i Konradowi, którzy włączyli ją do Nowej Marchii. Prawa miejskie Lipiany uzyskały na początku XIV w. Po wygaśnięciu askańskiej dynastii w 1319 r. toczono spór o region, który zajął książę wołogoski Warcisław IV, lecz w 1337 r. miasto jako lenno biskupa kamieńskiego pozostało przy Brandenburgii. W 1344 r. mieszczanie otrzymali przywilej, wedle którego mogli być sądzeni tylko w obrębie murów obronnych. Od dawna miasto miało prawo do czterech jarmarków rocznie. W latach 1371–1372 niszczyły je najazdy książąt szczecińskich. Od 1373 r. należało do Korony Czeskiej; w 1402 r. zawarto porozumienie w sprawie sprzedaży miasta Polsce, jednak ostatecznie sprzedano je Krzyżakom. W 1433 r. spustoszyli je husyci, w 1454 r. Krzyżacy sprzedali miasto z regionem, by zdobyć środki na wojnę, a w 1467 r. spustoszyli je Pomorzanie.

Czasy nowożytne i XIX wiek. Wojny i przemarsze wojsk w XVII w. przyniosły taką biedę, że w 1636 r. pewna wdowa sprzedała łan ziemi za połeć słoniny. W średniowieczu miasto słynęło z browarów i piwa „Zaczynaj”. Na początku XIX w. sztucznie obniżono poziom wody w jeziorze, które rozdzieliło się na dwa akweny; rozwinęło się wówczas wikliniarstwo. Po 1840 r. wybudowano drogę do Pyrzyc i Myśliborza, w 1882 r. miasto uzyskało połączenie kolejowe z Kostrzynem, a rok później ze Stargardem. Pod koniec XIX w. założono kilka fabryk, m.in. wikliniarską (1890). W latach 1871–1945 Lipiany leżały w granicach Niemiec.

XX wiek i współczesność. W 1945 r. miasto zajęła Armia Czerwona; zniszczeniu uległo tylko 39 budynków. Dotychczasową ludność wysiedlono do Niemiec, a jej miejsce zajęli polscy osadnicy. Obowiązującą nazwę wprowadzono formalnie 7 maja 1946 r. W okresie PRL rozwinął się przemysł spożywczy, drzewny i fabryka armatury, a w latach 1985–2014 organizowano coroczny festiwal folklorystyczny. Odcinek kolejowy z Kostrzyna do Myśliborza zamknięto w 1999 r., rok później linię przez Lipiany do Pyrzyc, a w 2003 r. pozostały fragment do Stargardu.

Zabytki. Stare Miasto ma późnośredniowieczny, eliptyczny układ z centralnym rynkiem i cały jego obszar jest wpisany do rejestru zabytków. Należą do niego: ratusz z 2. poł. XVIII w. (barokowo-klasycystyczny, ze studzienką z płaskorzeźbą mieszczan pijących lipiańskie piwo), kościół pw. Wniebowzięcia NMP (rejestr: przełom XIII/XIV w.; Wikipedia podaje XIII w., odbudowę w latach 1689–1691, rozbudowę w latach 1746–1751 i kolejne odbudowy w latach 1861–1862 i 1915 według projektu Friedricha Stülera), pozostałości murów obronnych (XIV w.), dwie gotyckie bramy – Pyrzycka i Myśliborska (XIV–XV w.) – gmach szkoły z początku XX w. oraz domy mieszkalne z XVIII i XIX w. Pomnikami przyrody są m.in. Dąb Pokoju (Piwowarów) na placu Wolności i głaz narzutowy z różowego granitu na Półwyspie Leszczynowym jeziora Wądół.