Nowa Ruda

Nowa Ruda (niem. Neurode, w gwarze kłodzkiej Noiroode, cz. Nová Ruda) to miasto w Sudetach Środkowych, nad Włodzicą i jej dopływami, między Górami Sowimi, Bardzkimi, Suchymi i Stołowymi, w dolinach Wzgórz Włodzickich. Historycznie leży w ziemi kłodzkiej; jest drugim po Kłodzku miastem powiatu (według polskiej Wikipedii niemal 20,7 tys. mieszkańców). Dzieli się na trzy dzielnice: Centrum, Drogosław i Słupiec, do których należą też dawne kolonie i osady górnicze na okolicznych stokach.

Pierwsza wzmianka o Nowej Rudzie pochodzi z 1337 r. – polska Wikipedia wiąże ją z najstarszą księgą miejską Kłodzka, a niemiecka podaje zapis „von dem Nevwenrode” w związku z patronatem kościelnym. Lokację miejską na prawie niemieckim datuje się przed 1360 r. (według hasła pod rządami Przemysła Ottokara II). W 1347 r. osada należała do Hannusa Wustehubego, który 20 IX 1352 r. sprzedał dobra Donynom; od 1363 r. poświadczony jest kościół parafialny, a od 1368 r. miasto było siedzibą okręgu sądowego. Rozwijało się rzemiosło (cech szewców 1404, sukienników 1416), w latach 1427–1429 miasto zniszczyli husyci, a w 1434 r. otrzymało od Donynów nowe prawa; w tym samym roku odnotowano pierwszą kopalnię węgla. Po śmierci Friedricha von Donyn (1467 r.) dobra dostały się Jerzemu Stillfriedowi, co potwierdzono w 1472 r.; ród Stillfriedów, który w XVI w. przyjął reformację, a po 1622 r. wrócił do katolicyzmu, władał miastem przez trzy stulecia, a w czasie wojny trzydziestoletniej miasto zniszczono.

W 1742 r. Nowa Ruda przeszła pod panowanie pruskie, a w 1810 r. dobra kupili Magnisowie, którzy pozostali właścicielami do 1945 r. W 1855 r. miasto zostało siedzibą powiatu (według niemieckiej Wikipedii – landkreis Neurode od 1854 r.), rozwijał się przemysł włókienniczy, a przede wszystkim górnictwo węgla kamiennego (kopalnie Ruben, Johann Baptista w Słupcu, Rudolph w Przygórzu, Wenceslaus w Ludwikowicach Kłodzkich). W 1879 r. doprowadzono linię kolejową z Kłodzka, w 1880 r. – z Wałbrzycha. 23 V 1884 r. pożar zniszczył znaczną część śródmieścia, w tym rynek i kościół parafialny; ratusz i kościół odbudowano w latach 80. XIX w. W 1932 r. miasto utraciło status siedziby powiatu, w 1937 r. obchodzono jego 600-lecie, a w kopalni Ruben w 1941 r. w wyniku zawału zginęło 187 górników.

Miasto uniknęło zniszczeń w czasie II wojny światowej; Armia Czerwona zajęła je bez walki po 8 V 1945 r., w czerwcu przybyli pierwsi Polacy, a nazwę urzędową zatwierdzono 7 V 1946 r. Ludność niemiecką wysiedlono, a w jej miejsce osiedlali się Polacy z różnych części kraju, w tym górnicy z Francji. W latach 1954–1975 Nowa Ruda ponownie była siedzibą (najmniejszego w woj. wrocławskim) powiatu, w 1973 r. połączono ją ze Słupcem. Po 1989 r. zlikwidowano większość zakładów: KWK „Nowa Ruda” w 1992 r., pole „Piast” w 1994 r., pole „Słupiec” w 2000 r., a w 2001 r. upadły Zakłady Przemysłu Jedwabniczego „Nowar”.

W rejestrze zabytków znajdują się m.in. ośrodek staromiejski, ratusz z 1884 r., zamek z lat 1650–1662, kamienica z lat 1593–1603, kościół parafialny św. Mikołaja z lat 1885–1887, kościół Wniebowzięcia NMP (początek XVI w.), kościoły pomocnicze Matki Boskiej Bolesnej (1680 r.) i Podwyższenia Krzyża Świętego (1726 r.), dawny klasztor salezjanek z 1630 r., kościół ewangelicki z lat 1866–1868, a także kilkanaście domów z XVII–XX w. W dzielnicach: kościół św. Barbary w Drogosławiu (1910–1911), pozostałości dawnej kopalni „Piast” oraz kościół św. Anny i wieża widokowa na Górze Świętej Anny.