Pełczyce

Pełczyce (niem. Bernstein) – miasto w powiecie choszczeńskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej. Leżą na pasie polodowcowej moreny czołowej, ok. 20 km na południowy zachód od Choszczna, między połączonymi jeziorami Panieńskim, Krzywym, Stawno i Pełcz; różnica wysokości w granicach miasta przekracza 50 m. Miasto leży na dawnym pograniczu Pomorza Zachodniego i Nowej Marchii, w historycznej ziemi pełczyckiej (terra Bernstein).

Według polskiej Wikipedii od X do XII w. na wyspie jeziora (dziś półwysep) istniał gród kasztelański z osadą przygrodową na terenie późniejszego starego miasta; obszar miał należeć do Polski do 1240 r., następnie do Pomorza Zachodniego, a od 1280 r. do Brandenburgii. Niemiecka Wikipedia opisuje ziemię Bernstein w XIII w. jako posiadłość margrabiów brandenburskich, do której rościli sobie prawa także książęta pomorscy. W 1290 r. margrabia Albrecht III za zgodą biskupa kamieńskiego przekazał tutejszy klasztor cysterkom – w dokumencie fundacyjnym po raz pierwszy wymieniono civitas Bernstein; od tego roku datuje się prawa miejskie. Rejestr zabytków podaje dla założenia klasztornego datę 1280 r.

Zamek na cyplu nad jeziorem Pełcz wzniósł po 1315 r. pomorski ród von der Osten. W 1328 r. rajcy złożyli hołd margrabiemu Ludwikowi I; ok. 1349 r. „fałszywy Waldemar” sprzedał miasto i ziemię księciu pomorskiemu Ottonowi I, a w 1364 r. ziemia znów liczyła się do Nowej Marchii. W XV w. Pełczyce często zmieniały władców: w 1448 r. (według niemieckiej Wikipedii) odzyskała je Brandenburgia, w 1451 r. zamek bez skutku oblegały wojska krzyżackie z Nowej Marchii, a w 1478 r. zdobyły go wojska brandenburskie. Zamek, a później miasto przeszły w lenno rodu von Waldow – według polskiej Wikipedii miasto zakupili w 1482 r., a zamek mieli od 1485 r.; według niemieckiej Wikipedii lenno zamkowe z 1485 r. rozszerzono na miasto w 1517 r. W 1537 r. Waldowowie przejęli dobra klasztorne. W XVI i XVII w. miasto słynęło z targów końskich; w 1576 r. doszło do buntu mieszczan przeciw rosnącym daninom.

Wojna trzydziestoletnia i pożary (1568, 1578, 1727/1728) zahamowały rozwój. Po upadku Waldowów miasto stało się domeną królewską – według niemieckiej Wikipedii w 1728 r., według polskiej po wykupie przez państwo pruskie w 1723 r.; zamek sprzedano w 1728 r. i rozebrano, pozostało po nim wzgórze na planie elipsy. Od reformy z 1816/1818 r. Pełczyce należały do powiatu myśliborskiego (Kreis Soldin) w Brandenburgii. W XIX w. mieszkańcy utrzymywali się z sukiennictwa i rybołówstwa; w 1898 r. miasto otrzymało kolej z Choszczna przez Lubianę do Barlinka (zamkniętą w latach 90. XX w.). W 1945 r. zabudowa została w znacznej części zniszczona; polską nazwę zatwierdzono 12 listopada 1946 r.

Najcenniejszym zabytkiem jest dawny zespół klasztorny cysterek: kościół Narodzenia NMP z 2. poł. XIII w., przebudowany w stylu gotyckim w XV w., a po pożarze w 1. ćw. XVIII w. odbudowany na planie krzyża greckiego, z ryglową wieżą z 1729 r. (według niemieckiej Wikipedii), skrzydło zachodnie klasztoru z XIV w. oraz zabudowa folwarku klasztornego (spichlerz z 2. poł. XVIII w., stajnia z przełomu XIX i XX w., stodoła z 1928 r.) i dawne ogrody. W rejestrze zabytków są także ratusz z 1920 r. (Wikipedia: lata 20. XX w.), szkoła z poł. XIX w., poczta z końca XIX w., dom z 2. poł. XIX w. i cmentarz żydowski z poł. XIX w. Dziś Pełczyce (ok. 2,7 tys. mieszkańców w 2010 r.) są ośrodkiem usługowym i letniskiem nad jeziorami.