Pyrzyce

Pyrzyce (łac. Piriseum, niem. Pyritz) to miasto powiatowe w województwie zachodniopomorskim, ok. 45 km na południowy wschód od Szczecina, na żyznej Równinie Pyrzyckiej, zwanej w średniowieczu spichlerzem Pomorza Zachodniego. Według danych GUS z 30 czerwca 2021 r. miasto liczyło 12 435 mieszkańców.

Średniowiecze. Wikipedia (za literaturą regionalną) podaje, że osadnictwo w rejonie Pyrzyc jest bardzo stare, a pisane wzmianki pojawiają się w VIII–IX w. (Geograf Bawarski). W 1124 r. mieszkańcy przyjęli chrzest z rąk biskupa Ottona z Bambergu, dziś patrona miasta (od 2006 r.); w 1140 r. założono kościół. W XII w. Pyrzyce były grodem kasztelańskim, a w XIII w. ośrodkiem wójtostwa krajowego. W latach 1230–1240 przy dawnym grodzie założono „nowe” miasto o owalnym kształcie, z dwiema głównymi ulicami i rozległym rynkiem; podgrodzie przeszło w posiadanie klasztoru augustianek. Z 1248 r. pochodzi najstarsza wzmianka o mennicy księcia Barnima I, a prawa miejskie nadał miastu w 1263 r. Barnim I. Gród kasztelański zburzono w 1283 r. W XIII w. rozpoczęto budowę murów, fosy i wałów; rozwijało się sukiennictwo. W 1320 r. mieszkańcy uzyskali prawo wolnej żeglugi na Pianie i Świnie, w 1322 r. książęta Otton I i Barnim III nadali miastu wieś Czarnowo, a w 1326 r. potwierdzili prawo bicia monet. Najcięższe oblężenie miało miejsce w 1478 r., gdy Bogusław X bronił miasta przed 10-tysięczną armią elektora brandenburskiego Albrechta.

Czasy nowożytne. Od 1493 r. miasto należało do księstwa pomorskiego. W XVI w. przybyli tu szkoccy tkacze. W czasie wojny trzydziestoletniej Pyrzyce okupowały kolejno wojska cesarskie (od 1628), szwedzkie (od 1630), znów cesarskie (od 1635) i szwedzkie (od 1636), a w 1634 r. w znacznej części zniszczył je pożar. Od 1653 r. miasto należało do Brandenburgii, później do Królestwa Pruskiego. W połowie XVIII w. zaczęło się rozwijać poza murami, w części południowej. Połączenie kolejowe ze Stargardem przez Myślibórz do Kostrzyna uruchomiono w 1882 r., a pod koniec XIX w. odgałęzienia do Gryfina, Godkowa i Płońska. W 1882 r. oddano seminarium nauczycielskie (dziś szpital). W 1909 r. z składek polskich robotników rolnych powstała polska kaplica katolicka przy dzisiejszej ul. Lipiańskiej (nieistniejąca).

XX wiek. W czasie II wojny światowej Niemcy utworzyli w mieście dwa podobozy pracy przymusowej obozu jenieckiego Stalag II D. Zimą 1945 r. ogłoszono Pyrzyce twierdzą broniącą dostępu do Szczecina; po ponad miesiącu walk zdobyły je 2 marca 1945 r. oddziały 47 Armii Radzieckiej. Przy murze obronnym pochowano 850 żołnierzy radzieckich, a data zdobycia miasta jest symbolicznym początkiem administracji polskiej.

Zabytki. W rejestrze zabytków: stare miasto (XIII–XV w.) z pozostałościami murów obronnych i czterema basztami (Sową, Lodową, Prochową i Więzienną), Brama Bańska (1260–1270), kościół poaugustiański, obecnie pw. Najświętszej Marii Panny Bolesnej (2. poł. XIII w.), kościół pw. Świętego Ducha, obecnie Pyrzycka Biblioteka Publiczna (koniec XIII w.), kościół parafialny pw. Wniebowzięcia NMP, dawniej św. Maurycego (XIV–XV w.), relikty średniowiecznych i nowożytnych piwnic, studnia św. Ottona – miejsce chrztu Pyrzyczan (XIX w.) oraz budynek dawnego młyna parowego (1894).