Stargard

Stargard (w latach 1950–2015 Stargard Szczeciński, niem. Stargard in Pommern, Stargard an der Ihna) to miasto na Równinie Pyrzycko-Stargardzkiej, nad Iną, na wschód od jeziora Miedwie; siedziba powiatu stargardzkiego i gminy wiejskiej Stargard. Położenie przy krzyżujących się szlakach handlowych (z Santoka do Wolina i ze Szczecina do Kołobrzegu) sprzyjało rozwojowi osady. Do 1945 r. Stargard należał do pruskiej prowincji Pomorze, a w latach 1808–1814 był jej stolicą; był też siedzibą powiatu Saatzig.

Według Wikipedii osada w rejonie dzisiejszej ulicy Bolesława Chrobrego i baszty Białogłówki powstała w IX–X w., a najstarsza wzmianka pochodzi z 1124 r., gdy kronikarz Ebbo, opisując misję biskupa Ottona z Bambergu, wspomniał o grodzie Zitarigroda; w 1140 r. Stargrod wymieniono w bulli papieża Innocentego II. Książęta sprowadzili tu joannitów (1186) i augustianów (1199). W 1240 r. Barnim I nadał ziemię stargardzką biskupowi kamieńskiemu, zastrzegając własność wsi Conowe (PUB I nr 377), a w 1248 r. ziemia wróciła w lenno książęce.

Tradycyjnie za rok nadania praw miejskich uchodzi 1243. Zachowany tekst przywileju, w którym Barnim I nadał miastu 150 łanów ziemi, prawo połowu ryb, wolność żeglugi po Inie aż do morza, zwolnienie z cła w całym księstwie i prawo magdeburską, wydawcy Pommersches Urkundenbuch datą na 24 czerwca [1253] r. (PUB I nr 572; w jednej z kopii data zapisana jest jako 243); oryginał spadł w pożarze miasta w 1635 r. Według Wikipedii w 1292 r. prawo magdeburskie zastąpiono lubeckim, w 1295 r. rozpoczęto budowę murów obronnych (zachowały się ich duże odcinki), a w 1367 r. Stargard przystąpił do Hanzy. Od 1380 r. rozbudowywano kościół mariacki pod kierunkiem Henryka Brunsberga – jedynego znanego z nazwiska gotyckiego architekta w Polsce; kolegiata uchodzi za jeden z najpiękniejszych gotyckich zabytków kraju. W latach 1454–1460 miasto toczyło ze Szczecinem spór o prawo składu, zakończony pokojem w Kobylance.

Pożary w 1540, 1584 i 1635 r. niszczyły miasto (w 1635 r. spadło niemal całe, z archiwum miejskim), a w wojnie trzydziestoletniej Stargard stracił większość mieszkańców. Po 1648 r. należał do Brandenburgii, od 1701/1720 r. do Prus. W 1846 r. wjechał tu pierwszy pociąg ze Szczecina, w 1859 r. miasto stało się węzłem kolejowym; w 1835 r. kupiec Mampe założył wytwórnię koniaków i likierów, a w 1869 r. w fabryce Meisnera wynaleziono i opatentowano papę bitumiczną. W 1901 r. Stargard został powiatem miejskim; w 1915 r. powstał tu międzynarodowy obóz jeńcowie, a w 1939 r. Stalag II D. Miasto zdobyły 5 marca 1945 r. oddziały radzieckie; zniszczono ok. 72% zabudowy, a Stare Miasto sponęło całkowicie. Odbudowę ratusza i kościoła mariackiego zakończono w latach 60.

Stare Miasto (układ z XII w.) wpisano do rejestru zabytków w 1955 r. (nr 40). W rejestrze figurują m.in.: kolegiata Najświętszej Marii Panny Królowej Świata z XIV–XV w. (1958), kościół joannitów pw. św. Jana Chrzciciela z końca XIII w. (1953), ratusz z końca XIV w. (1965), mury obronne z XIII w. z bramami Młyńską, Pyrzycką i Wałową, basztami (m.in. Białogłówka, Jeńców, Lodowa, Morze Czerwone) i basteja, przedbramie Bramy Świętojańskiej, XV-wieczne arsenał i spichlerz, gotyckie i renesansowe organistówki, liczne kamienice, dawny cmentarz żydowski z końca XVII w., kościoły XIX-wieczne (św. Ducha, prawosławny św. Piotra i Pawła), zespół koszar grenadierów z 1880 r., wieża ciśnień z 1897 r., zespół młyna z 1894 r. oraz współczesne zabytki techniki – Stargardzka Kolej Dojazdowa (1895) i dawna hala warsztatów kolejowych z 1912 r. W kolejnych częściach miasta leżą m.in. Kluczewo, Mokrzyca i Przedmieścia.