Strzegom

Strzegom (łac. Stregovia, niem. Striegau, czes. Střihom) – miasto w powiecie świdnickim nad Strzegomką (dawniej Czarną Pełcznicą), siedziba gminy miejsko-wiejskiej; w 2021 r. liczyło 15 371 mieszkańców. Od XIX w. jest jednym z najważniejszych ośrodków kamieniarskich w Polsce – granit strzegomski wydobywa się w licznych kamieniołomach wokół miasta.

We wczesnym średniowieczu Ślężanie mieli gród na Górze Zwycięstwa, a w państwie Piastów powstał gród kasztelański, wymieniony w bulli papieża Hadriana IV z 1155 r. jako gradice Ztrigom. Obok niego rozwinęła się osada targowa. Ok. 1203 r. kasztelan Imbram ufundował kościół św. Piotra i przekazał go wraz z patronatem joannitom, którzy mieli tu komandorię i sprawowali patronat do 1810 r. Ok. 1242 r. księżna Anna, wdowa po Henryku Pobożnym, nadała osadzie prawa miejskie (zachował się zapis civitas Stregom Teuthonico jure) i wynagrodziła joannitom grunty zajęte pod rozplanowanie miasta. Siedziba potomków Imbrama znajdowała się zapewne przy kościele; po bezpotomnej śmierci jego syna Pawła przejęli ją książęta.

Początkowo miasto miało zapewne umocnienia drewniano-ziemne. W 1291 r. książę Bolko I zlecił komturowi joannitów Henrykowi budowę murów, które ukończono do 1299 r., włączając do nich zamek. Strzegom był częścią systemu warowni strzegących drogi z Czech przez przełęcz kamiennogórską. Na zamku często przebywali książęta świdniccy; w 1305 r. Beatrycze i Bernard ufundowali kaplicę zamkową, a w 1307 r. Beatrycze – klasztor benedyktynek. W 1338 r. Bolko II poślubił tu Agnieszkę Habsburg i zapisał jej ziemię strzegomską jako wiano; Agnieszka ufundowała w latach 1382–1388 klasztor karmelitów. Gotycką farę śś. Piotra i Pawła, budowaną od XIV w. pod kierunkiem tego samego mistrza Jakuba co fara świdnicka, kryje największy dach kościelny Śląska. W 1410 r. w pogromie zginęło 73 Żydów. W 1428 r. husyci spalili przedmieścia, lecz miasta nie zdobyli; w połowie XV w. dobudowano drugi pierścień murów, a ok. 1475 r. półkoliste bastiony. Do miasta prowadziło pięć bram: Jaworska, Wrocławska, Nowa, Świdnicka i Grabińska.

Wojna trzydziestoletnia zrujnowała Strzegom: kwaterujące wojska Wallensteina, prześladowania protestantów i zaraza sprawiły, że z ok. 3 tys. mieszkańców pozostało ok. 400. Zamek spłonął w 1719 r. Od 1742 r. miasto należało do Prus i było siedzibą powiatu strzegomskiego (1742/1816–1932). 4 czerwca 1745 r. pod Strzegomiem i Dobromierzem Fryderyk II pokonał armię austriacko-saską. W 1784 r. miasto liczyło 1719 mieszkańców. Mury rozbierano od 1748 r., a bramy po 1823 r. W XIX w. miasto szybko się rozwijało dzięki kamieniarstwu – granit strzegomski użyto m.in. przy budowie gmachu Reichstagu w Berlinie – oraz kolei (1856, 1890, 1895); w 1888 r. przy budowie estakady usunięto ostatnie relikty zamku. W klasztorze benedyktynek urządzono w 1852 r. więzienie. W 1905 r. Strzegom liczył 13 427 mieszkańców; działała tu oficyna braci Urban, wydająca polskie czasopismo „Dla Wszystkich”. W Grabinie istniał w czasie II wojny światowej obóz dla Żydówek, filia KL Gross-Rosen.

Po 1945 r. miasto znalazło się w Polsce; mury obronne poniosły dodatkowe straty w czasie walk 1945 r.

Do rejestru zabytków wpisane są m.in.: ośrodek historyczny miasta, bazylika śś. Piotra i Pawła (XIV–XVI w.), kościół św. Barbary (dawna synagoga), kościół św. Jadwigi, kaplica św. Antoniego urządzona w baszcie murów, kościół i klasztor karmelitów, komandoria joannitów z 1740 r., klasztor elżbietanek, fragmenty murów z Basztą Ptasią z 2. połowy XIV w., wieża ratuszowa, cmentarz żydowski z 1815 r. oraz zespół dworca Strzegom Grabina z 1909 r.