Szczawno-Zdrój

Szczawno-Zdrój (niem. Bad Salzbrunn, do 1935 r. Ober Salzbrunn) to miasto uzdrowiskowe i gmina miejska w powiecie wałbrzyskim, w Sudetach Środkowych, na pograniczu Gór Wałbrzyskich i Pogórza Wałbrzyskiego, w bezpośrednim sąsiedztwie Wałbrzycha. Leży na wysokości około 410 m n.p.m. u podnóża Chełmca (850 m n.p.m.) i Góry Parkowej, zwanej zwyczajowo Wzgórzem Gedymina. Według danych GUS z 1 stycznia 2023 r. miało 5243 mieszkańców i 14,81 km² powierzchni; graniczy z Wałbrzychem, Boguszowem-Gorcami i gminą Stare Bogaczowice. W latach 1975–1998 należało do województwa wałbrzyskiego.

Pierwsza wzmianka o wsi książęcej pochodzi z 1221 r. z Księgi Henrykowskiej (dokument Henryka I Brodatego); Wikipedia DE podaje wtedy nazwę Salzborn, a dolną część osady jako Nieder Salzbrunn wymienia w 1352 r. Od końca XIV w. wieś należała do dóbr zamku Książ; po śmierci Bolka II w 1368 r. wraz z księstwem świdnickim przeszła pod panowanie czeskie, a w 1509 r. nabyli ją Hochbergowie. W 1742 r. trafiła do Prus. Hochbergowie byli jej właścicielami – według Wikipedii PL – do 1934 r. Lecznicze właściwości wód, szczaw wodorowęglanowo-sodowo-wapniowych, badał i potwierdził w 1597 r. nadworny lekarz Hochbergów Caspar Schwenckfeldt. Rozwój uzdrowiska przypadł według Wikipedii DE na lata po 1815 r.: pierwszym lekarzem zdrojowym był dr Zemplin, w 1823 r. założono park zdrojowy, a w 1830 r. wzniesiono promenadę i Elisenhalle. Liczba kuracjuszy wzrosła z 2276 w 1880 r. do 9217 w 1913 r.; w 1825 r. kurację odbywał Helmuth von Moltke, a w 1838 r. uzdrowisko odwiedził car Mikołaj I z małżonką. W 1853 r. dotarła tu kolej. W latach 1908–1911 z inicjatywy Hansa Heinricha XV Hochberga, księcia von Pless, zbudowano „Grand Hotel” (od 1911 r. „Schlesischer Hof”), którego wnętrza urządzała m.in. księżna Daisy; w 1924 r. otwarto 24-dołkowe pole golfowe. W 1935 r. miejscowości nadano nazwę Bad Salzbrunn, a w 1937 r. status pruskiego uzdrowiska państwowego. W domu przy dzisiejszej ul. Wojska Polskiego 1, w dawnym hotelu „Zur Krone” (dziś sanatorium „Korona Piastowska”), mieszkali bracia Carl i Gerhart Hauptmannowie – późniejszy noblista.

Po wkroczeniu Armii Czerwonej wiosną 1945 r. ludność niemiecką wysiedlono (14 lipca 1945 r.); w 1946 r. wprowadzono urzędowo nazwę Szczawno-Zdrój, a krótko po wojnie używano też nazw Słońsk i Solice Zdrój. Do rejestru zabytków wpisano historyczne założenie urbanistyczne oraz zespół zabudowań zdrojowych z lat 1822–1894: pawilon handlowy, teatr zdrojowy i klub kuracjusza „Biała Sala” (1822–1860), halę spacerową i pijalnię wód (1894), muszlę koncertową (1894) i altanę nad źródłem (1894). Zarejestrowano ponadto m.in. wieżę widokową na Wzgórzu Gedymina z 1822 r., „Grand Hotel” przy ul. Kolejowej 14 z ogrodem i ogrodzeniem, zakład kąpielowy „Łazienki Luizy”, pensjonaty i wille z drugiej połowy XIX w. i początku XX w. (m.in. „Kynast”, „Sans Souci”, „Preussischer Zepter”, „Posthof”), Park Szwedzki, pralnię i kotłownię uzdrowiskową z 1898 r. oraz dawną stajnię straży pożarnej z 1913 r. Parafialny kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny pochodzi z lat 1936–1937, a w Parku Zdrojowym stoi neogotycka wieża zegarowa Anny z 1818 r.