Wierzbna

Wierzbna (niem. Würben) – wieś w gminie Żarów, ok. 8 km na północ od Świdnicy, siedziba parafii Wniebowzięcia NMP; w 2021 r. liczyła 801 mieszkańców. Była gniazdem możnego rodu panów z Wierzbnej, a przez ponad cztery stulecia należała do cystersów z Krzeszowa. Ma jeden z najstarszych kościołów ziemi świdnickiej.

Najstarsza wzmianka pochodzi z dokumentu Henryka Brodatego z 1209 r., w którym występują komes Stefan z Wierzbnej oraz komes Jan i jego brat Mikołaj. Według obecnego stanu badań gród istniał tu już w XII w. lub na przełomie XII i XIII w. i jest utożsamiany z najstarszą siedzibą rodu. Do Wierzbnów należeli m.in. Stefan zwany Starym (zm. 1241), Jan, Andrzej i biskup wrocławski Henryk z Wierzbnej (zm. 1319); ród miał brać udział w zakładaniu Świdnicy i kolonizacji okolicy, a jego członkowie nabywali dobra także w innych częściach Śląska – w 1257 r. Jan z Wierzbnej kupił za 100 grzywien czystego srebra wieś Święta Katarzyna pod Wrocławiem. Romański kościół z ciosu granitowego, z monumentalną fasadą z parą wież, wzniesiono według karty NID w latach 1230–1250; w źródłach pisanych pojawia się w 1283 r.

Wierzbnowie utracili wieś ok. połowy XIV w.; w 1403 r. Hans von Rohnau sprzedał ją cystersom z Krzeszowa, którzy od 1586 r. byli jej jedynymi właścicielami aż do sekularyzacji w 1810 r. W 1403 r. wzmiankowano zamek, który po 1463 r. popadł w ruinę. W 1667 r. Wierzbną nazwano miasteczkiem (oppidum). W 1680 r. opat Bernard Rosa (1660–1696) utworzył tu przeorat krzeszowski, przeznaczony początkowo na miejsce wypoczynku zakonników. W latach 1729–1730 cystersi z Krzeszowa przebudowali kościół i sfinansowali prace: do północnej ściany romańskiej budowli dostawiono nową, barokową nawę z prezbiterium, a dawny kościół – jednonawowy, dwuprzęsłowy, z późnogotyckim sklepieniem gwiaździstym – zamieniono na kaplicę, emporę organową i zakrystię; świątynię ponownie konsekrowano w 1730 r. W XVIII w. przy przeoracie wzniesiono rezydencję opatów z ogrodem i fontanną.

Od 1742 r. wieś należała do Prus (powiat świdnicki). Po sekularyzacji dobra nabyła rodzina von der Goltz, która zamieszkała w budynku przeoratu, a oranżerię przebudowała na kościół ewangelicki i szkołę. W latach 1859–1945 Wierzbna należała do potomków księcia Augusta Pruskiego, noszących nazwisko von Waldenburg. W 1933 r. liczyła 1000 mieszkańców, w większości katolików, a w 1939 r. – 1060. Po 1945 r. znalazła się w Polsce; pałac zdewastowany przez Armię Czerwoną i nieużytkowany przez PGR przekształcono na mieszkania, a z rezydencji opatów pozostały ruiny.

Do rejestru zabytków wpisane są: kościół parafialny pw. Wniebowzięcia NMP – romański z lat 1230–1250, z dwiema wieżami zachodnimi, rozbudowany w latach 1729–1730 – uważany za najstarszy wiejski kościół ziemi świdnickiej i włączony do Szlaku Barokowej Sztuki Sakralnej Michaela Willmanna; barokowy pałac z 2. połowy XVIII w. (przebudowany ok. 1893 r.), na którego miejscu badania z lat 1999–2000 wykazały murowaną budowlę z XIII w.; park z 2. połowy XVII w., założenie folwarczne z XV w. oraz wieża ciśnień. Przed kościołem stoi figura św. Jana Nepomucena z 1701 r., a na terenie przykościelnym granitowe krzyże.