Wolin

Wolin (niem. Wollin; w średniowiecznych źródłach m.in. Julin, Jumne, Wolyn) – miasto i siedziba gminy miejsko-wiejskiej w powiecie kamieńskim, położone w południowo-wschodniej części wyspy Wolin nad cieśniną Dziwną, naprzeciw stałego lądu, z którym łączą je mosty drogowe i kolejowy. Liczy ok. 5 tys. mieszkańców; co roku w sierpniu odbywa się tu Festiwal Słowian i Wikingów.

Południowo-wschodni kraniec wyspy był zasiedlony od schyłku epoki kamienia. We wczesnym średniowieczu powstał tu jeden z najważniejszych ośrodków handlowych nad Bałtykiem – według Wikipedii DE w X w. miał ok. 8 tys. mieszkańców, a jego zabudowa ciągnęła się ok. 4,5 km wzdłuż Dziwny, od Wzgórza Wisielców po Srebrne Wzgórze. Ośrodek opisywał ok. 1075–1080 r. Adam z Bremy; od dawna bywa utożsamiany z legendarną Wenetą (Vineta) i z Jomsborgiem – identyfikacje te pozostają przedmiotem sporów. Badania archeologiczne prowadzili m.in. Karl August Wilde (1934–1938) i Władysław Filipowiak (od 1952 r.); wykopaliska towarzyszyły też budowie nowych mostów od 2001 r. Na Wzgórzu Wisielców zachowało się kurhanowe cmentarzysko ciałopalne z IX–X w., na Młynówce – cmentarzysko z IX–XII w., a na Srebrnym Wzgórzu – ślady grodu z IX–XII w.

Zamożny ośrodek był łupiony i niszczony przez Duńczyków (m.in. 1043, 1164 i 1171). W 1121 r. opanował go Bolesław Krzywousty, w 1124 r. chrzest przyniósł tu biskup Otto z Bambergu, a w 1140 r. Wolin został siedzibą pierwszego biskupstwa pomorskiego, przeniesionego do Kamienia w 1176 r. (Wikipedia PL podaje lata 1140–1175). Gród (castrum Wolyn) był ośrodkiem książęcej kasztelanii, a później urzędu (domeny) Wolin. Prawa miejskie lubeckie miasto otrzymało przed 1264 r. od książąt Barnima I i Warcisława III (potwierdzenia z 1279 i 1286 r.). W 1288 r. miało dwa kościoły – św. Mikołaja i św. Jerzego; w mieście działał klasztor cysterek, właściciel wielu okolicznych wsi. Według Wikipedii DE Wolin należał do Hanzy (wzmianka z 1365 r.). W 1485 r. urodził się tu reformator Jan Bugenhagen, a w 1535 r. wprowadzono reformację.

Wojna trzydziestoletnia przyniosła zniszczenia (1628), a po niej miasto znalazło się pod panowaniem szwedzkim, od 1720 r. pruskim (liczyło wówczas ok. 500 mieszkańców, utrzymujących się głównie z rybołówstwa – Wikipedia DE). W XIX w. rozebrano mury i zasypano fosy, a do miasta włączono rybackie przedmieście Wiek; od 1818 r. Wolin należał do powiatu uznamsko-wolińskiego. W 1892 r. otrzymał połączenie kolejowe z Goleniowem, na początku XX w. powstała stocznia kutrów, a w 1909 r. miasto nawiedził wielki pożar. W 1945 r. Wolin został niemal całkowicie zniszczony; ludność niemiecką wysiedlono, a miasto zasiedlili Polacy.

Do rejestru zabytków wpisano teren Starego Miasta, kolegiatę (dawny kościół) św. Mikołaja z XV w. – gotycką, wielokrotnie przebudowaną, z barokową wieżą z 1705 r. (Wikipedia DE) – wiatrak holender z połowy XIX w., aleję z 1810 r., dwór z przełomu XVIII i XIX w. (ul. Zamkowa), dom z przełomu XIX i XX w. (ob. poczta) oraz dom mieszkalny z 1. ćwierci XX w. Zachowały się też m.in. neogotycki ratusz z lat 1880–1881 na miejscu zamku książęcego i klasztoru cysterek, fragmenty murów miejskich z XIV–XV w., ruiny kościoła św. Jerzego, szwedzkie bastiony z XVII w. i grodzisko z X–XII w. w południowej części Starego Miasta. Działa Muzeum Regionalne im. Andrzeja Kaubego, a na Wolińskiej Kępie – rekonstrukcja osady Słowian i Wikingów.