Zgłoś miejsceZgłoś
  1. Start
  2. Artykuły

Co się opowiadało nad Tywą. Legendy i prawdziwe historie ziemi bańskiej

Przez kilkaset lat na całym Pomorzu mówiono o rzeczach, które dobrze się zaczęły i źle skończyły: „poszło jak przedstawienie w Baniach”. Oto, co o ziemi bańskiej zapisali dawni zbieracze podań, a co dopisano już w naszych czasach – i które z tych legend wzięły się z prawdziwych zdarzeń.

aw ok. 9 min czytania

Banie („Bahnen”) na mapie Lubinusa z 1618 r.: owalny pierścień murów z basztami, dwie bramy i kościół Marii Magdaleny. Źródło: H. Lemcke, Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin, z. 6, Szczecin 1902, il. 9. Domena publiczna. Skan: Zachodniopomorska Biblioteka Cyfrowa.

Małe miasto nad Tywą nie ma dziś ani zamku, ani murów, które widać na mapie Lubinusa z 1618 r. Ma za to coś, czego nie ma żadne inne miasteczko w okolicy: własne przysłowie. Jeszcze w XIX w. Pomorzanin, któremu coś się rozsypało w ostatniej chwili, mógł westchnąć: Das geht wie das Spiel zu Bahne – „to idzie jak przedstawienie w Baniach”. Wzięło się z historii, która wydarzyła się naprawdę.

Podań ludowych z samej gminy Banie zapisano ledwie kilka – mniej, niż sugerują foldery turystyczne. Za to prawdziwe historie – zabójstwo mistrza zakonu, krzyż pokutny, procesy o czary w wieży zamku – już przed wiekami zaczęły żyć jak legendy. Granica między jednym a drugim była tu cienka od początku.

Włócznia Longina

W średniowieczu miasta wystawiały misteria – widowiska o Męce Pańskiej, grane przez mieszczan na placu albo przy kaplicy. Banie, wtedy zamożne miasteczko joannitów, też miały swoje. Kronikarz Thomas Kantzow, piszący w pierwszej połowie XVI w., zanotował, jak się skończyło: w 1498 r. żołnierz, który grał Longina, a prywatnie był śmiertelnym wrogiem aktora grającego Jezusa, przebił go włócznią naprawdę. „Zbawiciel” spadł z krzyża i przygniótł „Marię”, która zginęła na miejscu. Przyjaciele obu rzucili się na mordercę i udusili go. „Jan” uciekł, ale go złapano i łamano kołem. Od tego dnia w Baniach nie grano misteriów, a na Pomorzu zostało przysłowie.

Opowieść pochodzi z kroniki Kantzowa, czyli z zapisu sporządzonego kilkadziesiąt lat po zdarzeniu. Zbieracz podań J.D.H. Temme powtórzył ją w 1840 r. w nieco innej wersji: u niego „Jan” skoczył z muru i połamał nogi, zanim skazano go na koło. Kto dokładnie kogo zabił, różni się więc między przekazami. Datę 1498 podają historycy regionu za Kantzowem; dokumentu z epoki nie ma.

Kaplica św. Jerzego za miastem, przy drodze do Gryfina – rysunek z 1902 r., gdy miała jeszcze dach. W jej wschodniej ścianie pokazywano wtedy haki po krzyżu z misterium 1498 r.
Kaplica św. Jerzego za miastem, przy drodze do Gryfina – rysunek z 1902 r., gdy miała jeszcze dach. W jej wschodniej ścianie pokazywano wtedy haki po krzyżu z misterium 1498 r. Źródło: H. Lemcke, Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin, z. 6, Szczecin 1902, il. 5. Domena publiczna. Skan: Zachodniopomorska Biblioteka Cyfrowa.

Gdzie to się stało? Tradycja wskazuje kaplicę św. Jerzego za miastem, przy drodze do Gryfina. Hugo Lemcke, który w 1902 r. spisywał zabytki powiatu, zanotował, że w jej wschodniej ścianie „jeszcze dziś” pokazuje się żelazne haki, na których miał wisieć krzyż dla odtwórcy Zbawiciela. Lemcke był ostrożny: zauważył, że skoro po 1498 r. przedstawień zakazano, to haki muszą być starsze – i tak właśnie datował kaplicę na koniec XV w. Kaplica należała do szpitala św. Jerzego, założonego w 1417 r. przed Bramą Chojeńską; według Berghausa było to pierwotnie leprozorium, a od 1417 r. przytułek dla ubogich mieszczan.

W 1863 r. Ludwig Ziemssen wydał w Kassel całą powieść o tym zdarzeniu – Das Spiel zu Bahn, „nowelę kulturalno-historyczną”. Heinrich Berghaus, autor wielkiego opisu Pomorza z 1868 r., przy tej okazji z przekąsem porównał średniowieczne misteria z modnym wtedy przedstawieniem pasyjnym w Oberammergau.

Krzyż za mistrza

Sto lat przed misterium Banie przeżyły inną historię, która brzmi jak legenda, a jest w dokumentach. Miasto należało wtedy do joannitów – zakonu rycerskiego szpitalników św. Jana, dzisiejszych kawalerów maltańskich, który w 1312 r. przejął ziemię bańską po skasowanych templariuszach. Mieszczanie znosili zakon źle: w 1335 r. wypowiedzieli mu posłuszeństwo, a dziesięć lat później zakon oddał miasto księciu Barnimowi III, zatrzymując tylko zamek w mieście.

W 1399 r. doszło do najgorszego. Podczas rozruchów w Baniach zginął z ręki mieszczanina Detlef von Walmoden – nie zwykły brat zakonny, lecz mistrz całego baliwatu brandenburskiego, zwierzchnik joannitów od Odry po Brandenburgię. Ugoda zawarta w niedzielę przed św. Marcinem 1400 r. nałożyła na miasto karę, którą Berghaus nazywa Meistergeld: 25 florenów rocznie dla zakonu i obowiązek postawienia krzyża na miejscu mordu oraz utrzymywania go „po wieczne czasy”.

Wieczność trwała półtora wieku. Opłatę darował miastu mistrz Thomas Runge na prośbę księcia Barnima – według Berghausa w 1563 r., według Lemckego w 1553 r. Z obowiązku utrzymywania krzyża zwolniono Banie dopiero w 1589 r. Gdzie stał, dziś nikt nie umie wskazać. Takie krzyże pokutne – kamienne, stawiane od XIII do XVI w. przez zabójcę lub jego gminę na miejscu zbrodni, jako część ugody z rodziną ofiary – zachowały się na Pomorzu Zachodnim w kilkunastu miejscach; bański jest znany tylko z dokumentów.

Berghaus pisze, że Walmoden został „zabity przez mieszczanina podczas rozruchów”. Nowsze opracowanie płyty nagrobnej z 1399 r. (J. Zdrenka, 2024) mówi o pojmaniu i ścięciu mistrza razem z komturem Rurki. Także data różni się w literaturze: 11 lipca albo 15 października 1399 r. Pewne są rok, ofiara i kara.

Dzwony z jeziora

Jedyne podanie ludowe z gminy Banie, które zapisano już w XIX w., dotyczy nie miasta, lecz lasu. Berghaus w 1868 r. opisał „Hünenberge” – pasmo wzgórz w lasach między Swobnicą a Górnowem. Na najkrótszym i najbardziej stromym z nich, tuż nad brzegiem jeziora, leży grodzisko: płaska górka o powierzchni dwóch–trzech mórg, otoczona wałem ziemnym, który miejscami miał jeszcze sześć stóp wysokości, z jednym wjazdem od wschodu i wielkimi bukami na koronie wału. Dziś to grodzisko nad jeziorem Górnym koło Górnowa, datowane w literaturze na IX–X w.

Do tego jeziora – Berghaus nazywa je die große Göre, „jezioro bez dopływu” – przywiązane było podanie o dzwonach. Pewnego razu na dzień świętego Jana dziewczęta piorące bieliznę znalazły w wodzie dzwony: dawne, piękne dzwony wsi Górnowo. Chciano je zawieźć do Swobnicy, ale konie nie dały rady ze względu na duży ciężar, więc dzwony trafiły do Górnowa. Największy, przez czyjąś nieostrożność, wpadł z powrotem do jeziora – i tam jest do dziś.

Berghaus nie traktował tej opowieści jak bajki. Podania o dzwonach w jeziorach – pisał – „jak przy wielu innych jeziorach kraju Pomorzan” wskazują miejsca, które kiedyś były ważne; być może w czasach przedchrześcijańskich stała tu świątynia. Tak w XIX w. czytano legendy: jako ślad po czymś, co naprawdę istniało. Dzisiejsza archeologia jest ostrożniejsza, ale grodzisko nad jeziorem Górnym wciąż czeka na porządne badania.

Utożsamienie Göre z jeziorem Górnym wynika z położenia grodziska opisanego przez Berghausa; nie zostało potwierdzone na mapach sprzed 1945 r. Datowanie grodziska na IX–X w. pochodzi z literatury popularnej, nie z opublikowanych badań.

Konie z wody i węże z Czarnego Jeziora

Drugim zbieraczem podań z tych stron był Alfred Haas, nauczyciel ze Szczecina. W 1923 r. wydał tomik Pommersche Wassersagen – „pomorskie podania wodne” – i w nim, obok setek opowieści z całej prowincji, znalazły się trzy z okolic Bań.

Przy drodze z Kunowa do Bań leżał staw zwany Kesselpfuhl, „kotłowe bajoro”. Co noc o jedenastej wychodziły z niego cztery rumaki. Pewien rolnik odważył się je zaprząc do pługa – i w dwie godziny zaorał pole, nad którym męczyłby się kilka dni. Innym razem z wody wyjechał powóz zaprzężony w dwa białe konie, a w nim siedziała dama bez głowy.

Kaplica dawnej komandorii templariuszy i joannitów w Rurce, zamieniona w 1874 r. na gorzelnię – fotografia sprzed 1902 r.
Kaplica dawnej komandorii templariuszy i joannitów w Rurce, zamieniona w 1874 r. na gorzelnię – fotografia sprzed 1902 r. Źródło: H. Lemcke, Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin, z. 6, Szczecin 1902, il. 98. Domena publiczna. Skan: Zachodniopomorska Biblioteka Cyfrowa.

W Rurce, dawnej siedzibie templariuszy i joannitów tuż za granicą dzisiejszej gminy, było Czarne Jezioro. Słychać było z niego czasem rżenie koni. Któregoś dnia wędkarz wyciągnął z niego ogromnego węża – i w tej samej chwili tysiące innych węży wystawiło łby nad wodę.

Trzecie miejsce Haas tylko wymienia: Heiliger See, „święte jezioro” na północny zachód od Bań, przez które przepływa Tywa. Podania o nim nie zapisał – została sama nazwa, która wystarczyła mu za dowód, że kiedyś coś się z tym jeziorem wiązało.

Haas podaje pochodzenie każdej opowieści, ale źródła podania o Kesselpfuhl nie udało się ustalić. Nie wiadomo też, które z dzisiejszych jezior pod Baniami to „święte jezioro” – opis pasuje do jeziora Dłużec albo Mostowego, ale to tylko domysł.

Czarownice z wieży

Zamek w Swobnicy, zbudowany przez joannitów na wyspie w rozlewiskach Tywy, przestał być siedzibą zakonu w wojnie trzydziestoletniej. W 1680 r. kupiła go elektorowa Dorota, żona Wielkiego Elektora, i odtąd był siedzibą zarządu dominium. Z tego czasu pochodzi najmroczniejsza z prawdziwych historii Swobnicy.

Zamek w Swobnicy od północnego zachodu na fotografii sprzed 1902 r. W wieży przesłuchiwano oskarżone o czary w latach 1689–1691.
Zamek w Swobnicy od północnego zachodu na fotografii sprzed 1902 r. W wieży przesłuchiwano oskarżone o czary w latach 1689–1691. Źródło: H. Lemcke, Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin, z. 6, Szczecin 1902, il. 112 (fot. A. Stubenrauch). Domena publiczna. Skan: Zachodniopomorska Biblioteka Cyfrowa.

W latach 1689–1691 toczyły się tu procesy o czary. Oskarżonych przesłuchiwano w wieży zamkowej – tej samej, która do dziś góruje nad ruiną, a w której już za joannitów było więzienie. Położną Elisabeth Schwalbe spalono 23 sierpnia 1689 r. Niejaka Hintze, torturowana w wieży, skoczyła z niej i w ten sposób uniknęła stosu; jej mąż zginął na nim 6 grudnia tego samego roku. Ostatnia oskarżona, Ursula Klatt, w 1691 r. wyszła z grzywną.

Wieża, z której skoczyła Hintze, miała wejście kilkanaście metrów nad dziedzińcem, a w środku loch i piec chlebowy na czas oblężenia. W 2013 r. urządzono w niej punkt widokowy – można więc stanąć tam, gdzie trzysta lat temu kończyły się procesy.

Nazwiska i daty pochodzą z zestawienia ofiar procesów o czary sporządzonego przez Antona Praetoriusa (strona antonpraetorius.de) na podstawie książki H.J. Grafa von Wintzingerode Schwierige Prinzen (2011). Dane te nie zostały sprawdzone w aktach procesów.

Herb, Korona i dąb Jagiełło

Legendy powstają także dziś. Strona gminy Banie podaje, że „legenda głosi”, iż miasto nazywało się kiedyś Korona, a nazwę Bahn dostało po zdobyciu przez Brandenburczyków. W żadnym ze zbiorów podań ani u historyków XIX w. tej opowieści nie ma; najstarsze zapisy nazwy – Banen (1234), Banis (1286) – są starsze niż jakiekolwiek brandenburskie zdobycie miasta. To nie znaczy, że legenda jest „fałszywa”: znaczy tylko, że jest młoda.

Podobnie z herbem. Na pieczęci Bań stoi kobieta z naczyniem, pod nią gryf pomorski i krzyż joannitów. W XVIII w. brano ją za zakonnicę, która oddała miasto książętom; dziś wiadomo, że to Maria Magdalena, patronka miejskiego kościoła, z naczyniem na olejki. Lemcke dodaje szczegół, o którym foldery milczą: średniowieczne pieczęcie zaginęły, na nowożytnych postać „wykrzywiono” (naczynie stało się latarnią, święta – ukoronowaną panną), a herb w obecnej postaci „skonstruował na nowo” archiwista v. Bülow w 1880 r.

A czego nie zapisał nikt? Legendy o dębie Jagiełło w Baniach, białej damy i skarbów w zamku w Swobnicy, zatopionego kościoła w jeziorze Dłużec. Nie ma ich ani w zbiorach Temmego, Jahna i Haasa, ani u Berghausa, ani na stronach gminy. Opowieść o Graalu i podziemnych tunelach templariuszy, którą czasem przypisuje się Rurce, dotyczy Chwarszczan pod Myśliborzem.

Brak legendy też jest wiadomością. Jeśli ktoś z Państwa słyszał w domu opowieść o jeziorze, zamku albo starym drzewie z gminy Banie – której tu nie ma – prosimy o wiadomość przez formularz zgłoszenia miejsca. Podania powojennych osadników nikt dotąd nie spisał.

Kto zapisał te opowieści

Podania pomorskie zbierali w XIX w. trzej ludzie: prawnik Jodocus Temme (1840), nauczyciel Ulrich Jahn (1886) i Alfred Haas, który wydawał je jeszcze w latach 20. XX w. Ich książki są dziś w domenie publicznej i da się je czytać w internecie: Temme w bibliotece TextGrid, Jahn i Haas w Kujawsko-Pomorskiej Bibliotece Cyfrowej. Historie, które wydarzyły się naprawdę, spisali Heinrich Berghaus w Landbuch des Herzogthums Pommern (1868, skan w Internet Archive) i Hugo Lemcke w inwentarzu zabytków powiatu gryfińskiego (1902) – ten drugi jest w Zachodniopomorskiej Bibliotece Cyfrowej. Z Lemckego pochodzą też ilustracje do tego artykułu.

Po 1945 r. nikt nie spisał podań z gminy Banie. Polskie zbiory legend Pomorza Zachodniego – Marii Rzeszowskiej i Wojciecha Łysiaka – sięgają po Gryfino, ale nie po Banie.

Źródła i bibliografia

  • J.D.H. Temme, Die Volkssagen von Pommern und Rügen, Berlin 1840, nr 73 „Das Spiel zu Bahne” – TextGrid
  • A. Haas, Pommersche Wassersagen (Pommersche Heimatkunde, z. 5), Greifswald 1923, s. 16, 22, 45–47 – Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa
  • U. Jahn, Volkssagen aus Pommern und Rügen, Berlin 1889 – Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa
  • H. Berghaus, Landbuch des Herzogthums Pommern, cz. II t. 3, Anklam 1868, s. 192–193 (podanie o dzwonach, grodzisko), 291–294 (Walmoden, misterium) – Internet Archive
  • H. Lemcke, Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin, z. 6: Der Kreis Greifenhagen, Szczecin 1902, s. 167–175 (Banie), 298–310 (Swobnica) – Zachodniopomorska Biblioteka Cyfrowa
  • T. Kantzow, Pomerania, wyd. J.G.L. Kosegarten, Greifswald 1816–1817, t. II, s. 463 (cyt. za Lemckem i Berghausem)
  • L. Ziemssen, Das Spiel zu Bahn. Kulturhistorische Novelle, Kassel–Göttingen 1863 (cyt. za Berghausem)
  • J. Zdrenka, Joannicka i pojoannicka płyta nagrobna z lat 1399 i 1616, „Studia z Dziejów Średniowiecza” 27 (2024) – PDF
  • Templerlexikon TU Dresden, hasła Bahn i Wildenbruch – Bahn, Wildenbruch
  • A. Praetorius, Namen der Opfer der Hexenprozesse in Wildenbruch (za: H.J. Graf v. Wintzingerode, Schwierige Prinzen, Berlin 2011) – antonpraetorius.de
  • Gmina Banie, Historia Bań i Geneza herbu gminy Banie – banie.pl, herb
  • Gryfińskie legendy, Urząd Miasta i Gminy Gryfino – PDF
  • medievalheritage.eu – Kaplica św. Jerzego w Baniach, Zamek w Swobnicy
Autor: aw · aktualizacja: 20 listopada 2026

Powiązane miejsca

Pokaż na mapie

Artykuł dotyczy — więcej miejsc w atlasie: gmina Banie Banie Swobnica Górnowo Kunowo Rurka

Czytaj także

Wszystkie artykuły