Skąd wiemy, co wiemy? Źródła do dziejów ziemi gryfińskiej

Historyk nie „wie”, co działo się siedemset lat temu. Wie tyle, ile przetrwało: dokument, mapa, opis, pieczęć. Każda informacja o dawnym Gryfinie i okolicznych wsiach ma swoje źródło albo jest tylko powtórzeniem czyjegoś powtórzenia. W tym tekście idziemy po kolei przez najważniejsze z nich. Tam, gdzie źródła milczą albo sobie przeczą, mówimy o tym wprost.

Pergamin z 1254 roku

Najważniejszy dokument w dziejach miasta nosi datę 1 marca 1254 r. Książę Barnim I nadaje w nim osadzie nad Odrą prawa miejskie. Treść jest bardzo konkretna: miasto otrzymuje 200 łanów ziemi, sześć lat wolnizny, prawo wzorowane na szczecińskim, prom i wolne rybołówstwo.

Dwa słowa wyjaśnienia. Łan to dawna miara ziemi, na Pomorzu od kilkunastu do kilkudziesięciu hektarów, zależnie od rodzaju. Wolnizna oznaczała lata, w których osadnicy nie płacili księciu danin. Miała zachęcić ludzi, by przenieśli się do nowego miasta i zaczęli budować.

Ten dokument każdy może przeczytać sam, choć po łacinie. Wydrukowano go w XIX w. w wielotomowym zbiorze pomorskich dokumentów, Pommersches Urkundenbuch. To podstawowe narzędzie każdego, kto bada średniowieczne Pomorze. Lokacja Gryfina ma tam numer 585 w tomie II. Skany udostępnia bezpłatnie Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa.

Siedem lat po lokacji, 18 kwietnia 1261 r., w źródłach pojawia się kolejny ślad: dokument wystawiony już w samym Gryfinie (numer 698 w tym samym tomie). Miasto istnieje i działa.

Ostrożnie z datami

Po lokacji przychodzą kolejne przywileje. Cechy rzemieślnicze na wzór szczeciński, zwolnienie z ceł, zgoda na budowę umocnień. Tu jednak zaczynają się schody.

Na pewniejszym gruncie stoimy na początku XIV w., choć i tu opieramy się na opracowaniu, a nie na samych dokumentach. Według Gustava Kratza, autora wydanej w 1865 r. historii miast pomorskich, w 1304 r. zakończył się spór Gryfina z miastem Gartz po drugiej stronie Odry. Dwa lata później książę Otto I pozwolił zbudować most i groblę przez rzekę oraz pobierać na nich cło. Mury miejskie wspomniano po raz pierwszy w 1314 r., a w 1325 r. miasto dostało przywilej na represalia wobec Szczecina.

Represalia to średniowieczna forma odwetu zgodnego z prawem. Jeśli mieszkaniec obcego miasta wyrządził komuś szkodę albo nie spłacił długu, a jego władze nie chciały sprawy załatwić, poszkodowani mogli zająć towary lub zatrzymać kupców z tamtego miasta. Taki przywilej pokazuje, że Gryfino miało wtedy ze Szczecinem poważny spór. Jego szczegółów nie sprawdzaliśmy; sam dokument jest w tomie VI kodeksu.

Co zostało w archiwum

Oryginały ogląda się w archiwum. W Archiwum Państwowym w Szczecinie zespół Akta miasta Gryfina liczy 103 jednostki z lat 1273–1942. Większość, bo 86, to dokumenty z lat 1273–1734. Pozostałych 17 to akta od XVI w. do 1942 r. Skanów w internecie nie ma. Żeby je zobaczyć, trzeba pojechać do czytelni.

Sporo mogło przepaść dużo wcześniej. Według księgi miejskiej, którą streszcza inwentarz zabytków z 1902 r., 28 maja 1530 r. miasto spłonęło niemal doszczętnie, razem z kościołami i ratuszem „ze wszystkim, co w nim było”. Czy ogień strawił wtedy także część dokumentów, tego nie wiemy. Najstarsze zachowane pergaminy są od pożaru starsze, więc coś ocalało.

Kilka z tych pergaminów opisał i sfotografował szczeciński historyk Radosław Gaziński w artykule o herbach książąt pomorskich. Przy dokumentach wciąż wiszą woskowe pieczęcie władców:

• Ottona III z 1458 r.,
• Bogusława X z 1488 r., przy wyroku w sprawie granic posiadłości miejskich,
• Jerzego I i Barnima IX z 1524 r., przy potwierdzeniu wszystkich przywilejów miasta,
• Bogusława XIV z 1626 r., przy kolejnym takim potwierdzeniu.

Osobny, niewielki zbiór akt o mieście z lat 1528–1804 znajduje się w archiwum książąt szczecińskich, przechowywanym w tym samym archiwum.

Własną pieczęcią posługiwało się też miasto. Według inwentarza z 1902 r. najstarszą wspomina dokument już z 1278 r., a zachował się z niej najpewniej tylko fragment przy dokumencie z 1327 r. Na czternastowiecznej pieczęci widać połowę gryfa unoszącą się nad leżącym pniem z trzema konarami, a obok gwiazdę. Napis w otoku brzmi SIGILLVM CIVITATIS GRYPHENHAGHEN, czyli „pieczęć miasta Greifenhagen”.

Mnisi, którzy zapisywali

Dzieje wsi poznajemy głównie dzięki klasztorom. Zakonnicy pilnowali swoich majątków na piśmie, a ich archiwa przetrwały lepiej niż chłopska pamięć. Dla okolic Gryfina najważniejsi byli cystersi z Kołbacza. Klasztor ufundowano w 1173 r., a rok później przybyli do niego pierwsi mnisi.

Dobrym przykładem jest Wełtyń. Według opracowań konserwatorskich wieś pojawia się w dokumentach w 1212 r. jako „Woltina”, a tamtejszy kościół wspomniano w 1299 r. Wełtyń należał do kołbackiego opactwa i był jedną z jego większych wsi. Wnętrze kościoła pokrywają malowidła, które powstały prawdopodobnie około 1530 r.

Inwentarz zabytków z 1902 r. dodaje do tego zaskakujący szczegół. W 1226 r. Wełtyń nazwano osadą targową (po łacinie forum), a w późnym średniowieczu i aż do XVII w. miał prawa miejskie. Jeszcze w 1784 r. istniała pieczęć z napisem SECR. BVRGENS. IN WOLTIN, czyli pieczęć tamtejszych mieszczan. Autor inwentarza zauważył, że krzyżujące się ulice wsi wciąż mają w sobie coś miejskiego. Daty 1212 i 1299 opatrzył odsyłaczami do kodeksu: tom I, s. 119 i tom III, s. 384.

Cystersi prowadzili też rocznik, w którym pod kolejnymi latami notowali ważne wydarzenia. Rocznik kołbacki wydano drukiem w XIX w. i jest dziś jednym z podstawowych źródeł do najstarszych dziejów regionu.

Dla pozostałych wsi gminy nie znaleźliśmy w otwartym dostępie równie dobrze udokumentowanych zestawień. Daty „pierwszych wzmianek” krążące w internecie warto traktować jako wskazówkę, gdzie szukać, a nie jako pewnik.

Rok 1618: miasto na mapie

Pierwszą dokładną mapą, na której widać Gryfino i okoliczne wsie, jest Wielka Mapa Księstwa Pomorskiego. Zamówił ją książę Filip II u Eilharda Lubinusa, profesora z Rostocku: matematyka, teologa i poety w jednej osobie. Lubinus objechał księstwo i wykonał ponad pięć tysięcy pomiarów. Miał do dyspozycji astrolabium¹, kwadrant² i laskę Jakuba, czyli prosty przyrząd do mierzenia kątów.

Mapę wyryto na dwunastu miedzianych płytach i wydrukowano w 1618 r. Wokół właściwej mapy biegnie rama z herbami 353 rodów szlacheckich i widokami 49 miast. Wśród nich jest Gryfino, co potwierdza opis katalogowy Biblioteki Kórnickiej. To najstarszy znany nam widok miasta, choć nie sprawdzaliśmy, czy nie istnieje wcześniejszy. Ten widok otwiera nasz artykuł: pierścień murów, regularna siatka ulic i kościół pośrodku.

Dla badacza mapa Lubinusa jest cenna z prostego powodu: pokazuje, które wsie istniały na początku XVII w. i jak wtedy zapisywano ich nazwy. Trzeba tylko pamiętać o skali. Jeden centymetr na mapie to ponad dwa kilometry w terenie, więc położenie wsi jest przybliżone.

Boże Narodzenie 1630: wojna w druku

Wojna trzydziestoletnia dotarła do Gryfina w 1630 r. Miasto zajęły wojska cesarskie, a w święta Bożego Narodzenia uderzył na nie król szwedzki Gustaw Adolf. O tym wydarzeniu wiemy wyjątkowo dużo, bo siedemnastowieczna Europa miała już prasę.

Już w 1631 r. ukazał się druk ulotny pod tytułem „Pommerische Zeitung”, czyli „Gazeta pomorska”. Opowiada, jak król zdobył Gryfino i Gartz. Egzemplarz przechowuje Biblioteka Uniwersytecka w Tybindze, a skan jest dostępny dla każdego. Sądząc po tytule, opisuje wydarzenia z perspektywy zwycięzcy, więc trzeba ją czytać krytycznie. Ale właśnie takie druki są dla historyków bezcennym świadectwem.

Liczby podawane przy tym szturmie należy traktować jako szacunki. Popularne opracowania mówią o 13–18 tysiącach żołnierzy szwedzkich i 80 działach przeciw załodze liczącej od 1,5 do 2,5 tysiąca ludzi. Sam rozrzut pokazuje, jak niepewne są te dane.

Pewniejszy jest ślad w samym mieście: w 1640 r. Szwedzi rozebrali mury od strony Odry. Resztki zniszczyły później powodzie w latach 1780 i 1830.

Pastor, który liczył wsie

Od XVIII w. przybywa źródeł innego rodzaju: opisów i statystyk. Państwo pruskie chciało wiedzieć, ile ma wsi, gospodarstw, młynów i szkół. Dzięki temu wiemy to i my.

Najważniejszy taki opis stworzył Ludwig Wilhelm Brüggemann, pastor kościoła zamkowego³ w Szczecinie i radca konsystorza. Przyjechał do miasta w 1773 r. i potrzebował spisu miejscowości z parafiami, kościołami i szkołami, żeby sprawnie zarządzać kościelną prowincją. Roboczy spis rozrósł się w kilkutomowe dzieło wydane w latach 1779–1784. Gryfino opisano w tomie z 1784 r. na stronach 55–63, a dalej następują wsie, na przykład Daleszewo na stronach 124–125. Skan jednego z egzemplarzy udostępnia Europeana.

Blisko sto lat później podobną pracę wykonał geograf Heinrich Berghaus. W tomie z 1868 r., obejmującym powiaty gryfiński i pyrzycki, samemu Gryfinu poświęcił ponad sześćdziesiąt stron. Skany tomów tego dzieła są w Internet Archive.

Oba dzieła mają jedną wadę: napisano je po niemiecku i wydrukowano gotykiem. Kto jednak przebrnie przez pierwszą stronę, znajdzie tam liczby i nazwiska, których nie ma nigdzie indziej.

Każdy dom na mapie

Prawdziwy przełom dla miłośnika lokalnej historii to mapy topograficzne. Pruskie mapy w skali 1:25 000 pokazują każdy budynek, młyn, cegielnię, cmentarz i polną drogę. Arkusz obejmujący Gryfino wydano w 1886 r., a potem aktualizowano i dodrukowywano. Skany takich map zbiera od lat Archiwum Map Zachodniej Polski. Nie udało się nam potwierdzić, które wydania gryfińskiego arkusza są tam dostępne.

Starszy obraz okolicy, sprzed wielkich zmian XIX w., dają pruskie mapy z lat 1767–1787, znane od nazwisk twórców jako mapy Schmettaua i Schulenburga. Opisuje je Biblioteka Państwowa w Berlinie. Z kolei mapa geologiczna z 1898 r. pokazuje, gdzie pod Gryfinem zalegają gliny, piaski i torfy. Pomaga zrozumieć, dlaczego cegielnie i wyrobiska powstały akurat tam.

Dawną mapę najlepiej czytać razem z dzisiejszą. W rządowym Geoportalu można włączyć cieniowany model terenu, wykonany laserem z samolotu. Widać na nim wały, groble, dawne drogi i doły po wyrobiskach, także te ukryte pod lasem.

Przed rokiem 1945 i po nim

W 1945 r. Gryfino zostało zniszczone w około 70 procentach. Tym cenniejsze są opisy sprzed wojny. W 1902 r. szczeciński konserwator Hugo Lemcke wydał zeszyt inwentarza zabytków poświęcony powiatowi gryfińskiemu, z opisami i ilustracjami kościołów oraz ich wyposażenia. Skan udostępnia Zachodniopomorska Biblioteka Cyfrowa. W tym samym roku w czasopiśmie „Baltische Studien” ukazał się artykuł o malowidłach gryfińskiego kościoła, noszącego wtedy wezwanie św. Mikołaja. Roczniki pisma z lat 1832–2002 są dostępne w bibliotece cyfrowej Meklemburgii-Pomorza Przedniego.

Inwentarz bywa też zapisem sporów o zabytki. Lemcke notuje, że władze miasta dwukrotnie chciały rozebrać Bramę Bańską. W 1843 r. tłumaczyły to złym stanem budowli, a skończyło się nakazem remontu. W 1864 r. królewska rejencja odpowiedziała, że na rozbiórkę nie pozwoli pod żadnym warunkiem. W 1900 r., żeby ułatwić ruch wozów, rozebrano za to fragment muru obok bramy. Autor nie krył ulgi: próby usunięcia bramy skończyły się, jak pisze, „szczęśliwie bez powodzenia”.

Po wojnie zaczyna się nowy rozdział i nowe źródła, już po polsku. Jednym z pierwszych jest Monitor Polski z zarządzeniem z 7 maja 1946 r., które ustala urzędową nazwę „Gryfino”.

Zacznij sam

Żeby zajrzeć do źródeł, nie trzeba być historykiem. Wystarczy kilka adresów i trochę cierpliwości.

• Pommersches Urkundenbuch w Kujawsko-Pomorskiej Bibliotece Cyfrowej: dokumenty średniowieczne. Na końcu każdego tomu jest indeks miejscowości.
• Archiwum Map Zachodniej Polski: mapy 1:25 000 sprzed 1945 r.
• Geoportal: dzisiejsze mapy i model terenu do porównań.
• Szukaj w Archiwach: spis tego, co o Gryfinie przechowuje archiwum w Szczecinie.
• Zachodniopomorska Biblioteka Cyfrowa: inwentarz zabytków z 1902 r. i inne dawne druki.
• zabytek.pl: karty zabytków prowadzone przez Narodowy Instytut Dziedzictwa.

Jedna praktyczna rada. W katalogach bibliotek i archiwów sprzed 1945 r. miasto występuje pod dawną niemiecką nazwą Greifenhagen i to ją trzeba wpisywać w wyszukiwarkę. Dokumenty średniowieczne są po łacinie, późniejsze po niemiecku. Nazwy miejscowości i daty da się jednak odczytać bez znajomości języka, a to często wystarczy, żeby trafić na ślad własnej wsi.

Jeśli znajdziesz w tych zbiorach coś o swojej miejscowości albo zauważysz błąd w naszym tekście, napisz do nas.

Przypisy

¹ Astrolabium: przyrząd w kształcie tarczy z podziałką kątową i ruchomym ramieniem do celowania. Mierzono nim wysokość Słońca lub gwiazd nad horyzontem, a z wyniku obliczano szerokość geograficzną miejsca i czas.

² Kwadrant: przyrząd w kształcie ćwiartki koła z podziałką od 0 do 90 stopni. Służył do mierzenia kątów, przede wszystkim wysokości ciał niebieskich. Lubinus wyznaczał nim szerokość geograficzną miejsc nanoszonych na mapę.

³ Kościół zamkowy: świątynia będąca częścią rezydencji władcy, przeznaczona dla dworu. W Szczecinie mieściła się w północnym skrzydle Zamku Książąt Pomorskich i nosiła wezwanie św. Ottona. W jej krypcie chowano książąt z dynastii Gryfitów. W czasach Brüggemanna był to kościół ewangelicki.