Banie

Banie (niem. Bahn) to duża wieś, siedziba gminy Banie, położona nad rzeką Tywą, między dwoma z najczystszych jezior w Polsce — Dłużcem (Długim Bańskim) i Mostowym. Do 1945 roku Banie miały prawa miejskie; dziś to spora wieś licząca ok. 2 tys. mieszkańców, która zachowała jednak wyraźny ślad dawnej „miejskości” — czytelny, średniowieczny układ ulic z trójkątnym rynkiem w centrum, pośrodku którego rośnie trzystuletni dąb „Jagiełło” o obwodzie pnia 400 cm.

Najstarsze ślady osadnictwa na tym terenie datuje się na 5000–2000 lat p.n.e., a na przełomie IX i X wieku powstał tu gród obronny chroniący szlak handlowy. W 1124 roku, w trakcie misji chrystianizacyjnej Ottona z Bambergu, Ziemia Bańska dołączyła do wspólnoty chrześcijańskiej. W 1234 roku książę Barnim I nadał Ziemię Bańską zakonowi templariuszy, którzy szybko założyli tu wiele wsi i parafii (główna komandoria zakonu mieściła się w pobliskiej Rurce). W XIII wieku (według niektórych źródeł w 1235 r.) Banie otrzymały prawa miejskie i zostały ufortyfikowane murem obronnym z dwiema bramami i dwudziestoma basztami. Po kasacie zakonu templariuszy w 1312 roku miasto przejęli joannici, którzy w 1345 roku odstąpili je księciu Barnimowi III.

Kościół wzniesiono w połowie XIII wieku, wkrótce po nadaniu ziemi templariuszom i lokacji miasta — w średniowieczu nosił wezwanie św. Marii Magdaleny. Pierwsza wzmianka o wyborze proboszcza w Baniach pochodzi z 1274 roku. W 1478 roku świątynia spłonęła, podpalona przez wojska brandenburskie — tego samego roku zniszczono też mury miejskie, a w 1483 roku komtur joannitów ze Swobnicy nakazał ich rozbiórkę. Po 1535 roku kościół przejęli ewangelicy. Świątynia spłonęła ponownie w 1690 roku i została odbudowana z barokowym ołtarzem i amboną oraz dzwonami odlanymi w tymże roku przez szczecińskiego ludwisarza Johanna Jacoba Mangolda. W 1766 roku rozebrano resztki fortyfikacji miejskich — ocalała jedynie Baszta Prochowa, wzniesiona na początku XV wieku na pozostałościach XIV-wiecznej czatowni, na planie okręgu, z kamienia polnego w dolnej partii; to jedyna pozostałość po średniowiecznych obwarowaniach miasta, wpisana na listę zabytków województwa w grudniu 1963 roku.

Obok kościoła stoi gotycka kaplica św. Jerzego z 1417 roku, zbudowana z kamienia i cegły, z barokowym wyposażeniem (płaskorzeźby z XVII/XVIII w.). We wnętrzu samego kościoła zachowały się barokowy ołtarz z 1700 roku, dwie płaskorzeźby, barokowa ambona z początku XVIII wieku, empora organowa z 1767 roku, XIX-wieczny prospekt organowy oraz barokowe, piaskowcowe płyty nagrobne. W 1840 roku wzniesiono nowy ratusz i wieżę kościelną.

W wyniku działań wojennych w 1945 roku znaczna część zabudowy Bań uległa zniszczeniu, a miasteczko weszło w skład Polski, tracąc przy tym prawa miejskie. Do dziś zachowały się jednak osiemnastowieczne budynki ryglowo-murowane, neoklasycystyczna synagoga z XIX wieku, teren dawnych, dziewiętnastowiecznych cmentarzy ewangelickich wraz z kaplicą pogrzebową, założony w XIX wieku cmentarz judaistyczny oraz budynek poczty z końca tego stulecia. W Baniach rosną też dwa pomniki przyrody — dąb szypułkowy i lipa drobnolistna.