O miejscu
Dawna gotycka kaplica szpitala św. Jerzego w Baniach, stojąca poza dawnymi murami miasta, przed Bramą Chojeńską – przy rozwidleniu dróg do Szczecina i Chojny, na zachodnim krańcu miejscowości, ok. 100 m na północ od brzegu jeziora Dłużec. Szpital (przytułek) założono w 1417 r.; samą kaplicę datuje się na XIV–XV w. Jest to budowla salowa, bezwieżowa, murowana z głazów narzutowych i gotyckiej cegły (grubość ścian ok. 55 cm), na planie prostokąta o wymiarach ok. 5,8 × 8,7 m, z prezbiterium zamkniętym trójbocznie (dł. 2,83 m). Ma dwa ostrołukowe portale: główny w osi ściany zachodniej i boczny w ścianie północnej.
Zachowały się pierwotne mury obwodowe do wysokości ok. 3,5–3,8 m – oryginalne sklepienia, strop i więźba dachowa nie przetrwały. Korona murów była naruszona i wymagała odbudowy. Obiekt wpisano do rejestru zabytków 5 grudnia 1963 r. (nr 417, obecnie A-1019). Obecnie kaplica jest odbudowana, a teren wokół po rewitalizacji stanowi miejsce odpowiednie nie tylko dla miłośników historii, ale też całych rodzin.
Ruina kaplicy św. Jerzego – elewacja południowa (stan z 1994 r.) (Karta biała, Narodowy Instytut Dziedzictwa (zabytek.pl), licencja CC0. Źródło: https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-285838/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_32_EN.453740/1)
Historia
Banie wzmiankowane są po raz pierwszy w dokumencie Barnima I z 28 grudnia 1234 r., nadającym ziemię bańską templariuszom; nadanie potwierdził papież Innocenty IV w 1247 r. Po kasacie templariuszy (1312) ziemia przeszła do joannitów; w 1345 r. miasto przejął książę Barnim III, a zakon zatrzymał zamek.
Szpital św. Jerzego przed Bramą Chojeńską (Königsberger Tor) powstał w 1417 r. – według Berghausa było to pierwotnie leprozorium (dom dla chorych na trąd), w 1417 r. przekształcone przez radę miejską w przytułek dla ubogich mieszczan; nowe statuty otrzymał w 1570 r. Samą kaplicę Lemcke (1902) datował na koniec XV w., bo w jej wschodniej ścianie znajdowały się żelazne haki po krzyżu użytym w misterium pasyjnym z 1498 r., a po tym zdarzeniu przedstawień zakazano – haki musiały więc być wmurowane wcześniej. Data „1417” w kartach ewidencyjnych zabytku odnosi się do szpitala; starsza karta zielona podaje ogólnie XIV w. – datowanie kaplicy nie jest więc pewne.
Według kroniki Kantzowa w 1498 r. podczas misterium żołnierz grający Longina naprawdę przebił odtwórcę Chrystusa; spadający z krzyża zabił „Marię”, mordercę uduszono, a „Jana” łamano kołem. Odtąd w Baniach nie wystawiano misteriów, a na Pomorzu zostało przysłowie „Das geht wie das Spiel zu Bahne”. W XIX w. szpital nadal działał (6 pensjonariuszy, patronat magistratu); dalsze losy kaplicy aż do stanu ruiny nie są udokumentowane w dostępnych źródłach. W 1963 r. ruinę wpisano do rejestru zabytków. W latach 1997-1998 została odbudowana. Poświęcona ponownie 25 maja 1998 r.
Dokumenty
3 pliki- Karta zielona PDF · 9,1 MB zabytek.pl
- Karta zielona PDF · 9,9 MB zabytek.pl
- Karta biała PDF · 32,9 MB zabytek.pl
Karty z rejestru i ewidencji zabytków: Narodowy Instytut Dziedzictwa (zabytek.pl), licencja CC0.
Źródła
- Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Banie 2023-2026 (Tab.21 poz.7): rej. zab. nr 417/A-1019, 05.12.1963, dz.419, ul. Gryfińska — link
- H. Lemcke, Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin, z. 6: Der Kreis Greifenhagen, Szczecin 1902, s. 167, 172–173, fig. 4–8 (Zachodniopomorska Biblioteka Cyfrowa)
- H. Berghaus, Landbuch des Herzogthums Pommern, cz. II t. 3, Anklam 1868, s. 291–294 (szpital św. Jerzego, misterium 1498) — link
- J.D.H. Temme, Die Volkssagen von Pommern und Rügen, Berlin 1840, nr 73 „Das Spiel zu Bahne” — link
- medievalheritage.eu – Banie, kaplica św. Jerzego — link
- Strona internetowa Starostwa Powiatowego w Gryfinie — link
