Boguszów

Boguszów (niem. Gottesberg) to historyczne centrum dzisiejszego miasta Boguszów-Gorce, w latach 1499–1972 samodzielne miasto górnicze. Powstał jako osada górnicza po odkryciu w masywie góry Chełmiec żył rudy srebra i ołowiu; odkrywcami złoża i pierwszymi mieszkańcami byli gwarkowie z Saksonii. Wikipedia PL podaje pierwszą wzmiankę z 1392 r., a Wikipedia DE mówi ogólnie o założeniu w XIII lub XIV w. W 1499 r. czeski król Władysław II Jagiellończyk nadał osadzie prawa miejskie i liczne przywileje górnicze (obie wersje się zgadzają). Łacińskie nazwy miasta — Gotsbergum, Gotzbergum, Holibergiorum — podał w 1613 r. Mikołaj Henel w „Silesiographii”.

Wikipedia DE wymienia kopalnie rud udokumentowane w 1529 r., cechy rzemieślnicze w 1532 r., przywileje jarmarczne z 1574 r. i herb miejski z 1636 r. Według Wikipedii PL od 1529 r. działała też kopalnia głębinowa, której szyb znalazł się na środku rynku. Miasto było początkowo własnością władcy, potem prywatną: od 1509 r. górną część miasta mieli Hochbergowie z Książa, dolną — Czettritzowie; Hochbergowie przejęli ją w 1710 r. (wg Wikipedii PL) lub w 1720 r. (wg DE). W 1554 r. miasto strawił wielki pożar; kolejne pożary Wikipedia DE datuje na 1633 r., a Wikipedia PL na 1724 r. Zniszczenia przyniosła też wojna trzydziestoletnia, a w 1741 r. epidemia, po której — według Wikipedii PL — zmarła większość mieszkańców. W 1742 r. miasto przeszło wraz ze Śląskiem do Prus. Ostatnie kopalnie rud srebra i ołowiu zamknięto w 1864 lub 1865 r.; w XVIII w. dużą rolę odgrywały manufaktury włókiennicze, w 1701 r. otwarto browar. W 1867 r. miasto uzyskało połączenie z Śląską Koleją Górską, w 1875 r. oświetlenie gazowe, a elektryczność pojawiła się na początku XX w. Według Wikipedii PL po I wojnie światowej Boguszów stał się modnym kurortem z pierwszym na Dolnym Śląsku kasynem, a II wojna światowa nie przyniosła mu zniszczeń. W 1945 r. miasto włączono do Polski (najpierw jako Boża Góra, od 1946 r. Boguszów), a w 1973 r. połączono je z Gorcami, Kuźnicami Świdnickimi i Starym Lesieńcem w miasto Boguszów-Gorce.

Do rejestru zabytków wpisano m.in. samo „miasto” (wpis z 1958 r.). Kościół parafialny Świętej Trójcy (pl. Jana Pawła II) opisuje się jako gotycko-barokowy: Wikipedia PL podaje budowę w 1535 r. i przebudowę w 1723 r., Wikipedia DE — budowę w latach 1720–1723 w miejscu drewnianego kościoła wzmiankowanego w 1535 r., a rejestr NID datuje go na XVI w. Barokowy ratusz (pl. Odrodzenia 1) powstał w latach 1723–1737 według NID i Wikipedii PL (przebudowany w drugiej połowie XIX w.); Wikipedia DE podaje rok 1731. Dawny kościół ewangelicki przy ul. Kasprzaka 13 wzniesiono w latach 1770–1775 (PL) lub w 1775 r. w miejscu domu modlitwy z 1742 r. (DE), z klasycystyczną wieżą z początku XIX w.; po 1945 r. służył jako sala sportowa i magazyn, a według Wikipedii PL w 2011 r. kupiła go gmina zielonoświątkowców. Neogotycki kościół starokatolicki, obecnie polskokatolicki pw. św. Pawła Apostoła przy ul. Mickiewicza, powstał w latach 1900–1904 (PL, DE) — rejestr NID podaje lata 1900–1901.

W rejestrze są również domy: ul. Główna 9 (koniec XVIII w. wg Wikipedii PL, w NID data nieznana), ul. Główna 31 — dawny dom Cechu Gwarków (1870 wg PL, początek XIX w. wg NID), ul. Główna 37 (koniec XVIII w.), ul. Kasprzaka 7 (druga połowa XVIII w.; Wikipedia PL nazywa go domem Diakonistek) oraz dom przy ul. Grota-Roweckiego 2 z 1753 r., określany jako dom kantora przy kościele ewangelickim.