Owalnica na skraju Puszczy Bukowej. Chlebowo (do 1945 r. niem. Klebow) to wieś w gminie Gryfino, położona przy południowo-zachodnim skraju Puszczy Bukowej, w połowie drogi wojewódzkiej nr 119 z Radziszewa do Gardna, ok. 10 km na północny wschód od Gryfina. Berghaus opisuje jej położenie jako „polanę rewiru leśnego Klucz”, otoczoną ze wszystkich stron dębowym, bukowym i sosnowym lasem; na południe od zabudowań leży Jezioro Chlebowskie, a w granicach dawnych pól – Jezioro Gerland (Gerland-See), słynne niegdyś z hodowli sterletów. Wieś zachowała średniowieczny kształt owalnicy z rozległym nawsiem. W spisie powszechnym 2021 r. liczyła 176 mieszkańców.
Początki i ród Klebow–Palen. W literaturze podaje się, że osada występuje już w 1187 r. jako własność kościoła św. Jakuba w Szczecinie, a w 1212 r. książę Bogusław II zatwierdził przekazanie części wsi cystersom z Kołbacza przez Tessemera, syna Priebego – w zestawieniu posiadłości klasztoru kołbackiego Klempin notuje jednak Chlebowo dopiero jako „predium Clebowa” w 1222 r. i „villa Clebow” w 1237 r., więc wcześniejsze daty należy traktować ostrożnie. Od wsi wziął nazwę ród rycerski von Klebow: w 1242 r. Michael de Cleboh świadkuje na dokumencie darowizny Świętobora dla Kołbacza, a w 1302 r., w ugodzie opata z wasalami o rybołówstwo na jeziorze w Woltinie, występują Johannes zwany Polonus, „dominus Polonus de Cleboh” i Simon de Clebowe. Berghaus dowodzi, że Klebowowie są tożsami z rodem von Palen (Polen), który na przełomie XIII i XIV w. zmienił nazwisko. W 1356 r. Palenowie i Koldenbeckowie przyjęli Chlebowo od opata w lenno wspólną ręką; przywilej lenny Bogusława VIII z 1390 r. znany jest z inwentarza spadku Valentina Palena (1615). Opat Johannes nadawał Palenom części Chlebowa, Brynek i Klucza w 1481 i 1492 r., opat Valentin – w 1521 r.; na popisie wojskowym w Kołbaczu w 1523 r. „Palenowie z Chlebowa” wraz z Koldenbeckami mieli stawić 3 konie. Po kasacie klasztoru lenno potwierdzali książęta Jan Fryderyk (1575) i Bogusław XIV (1633, wraz z folwarkiem Wendfeld „w granicach pól chlebowskich”). Po wygaśnięciu rodu ok. 1679 r. dobra jako opróżnione lenno klasztorne włączono do domeny Kołbacz – podawana w części opracowań ciągłość prywatnych właścicieli (Gaede od ok. 1680, von Wedel po 1810) nie zgadza się z tym przekazem: Gaede był generalnym dzierżawcą domeny, a Chlebowo pozostawało folwarkiem państwowym.
Folwark domeny i majątek Schulzów. Przez ponad sto lat Chlebowo było jednym z folwarków urzędu domenalnego Kołbacz. W 1811 r. wystawiono je na sprzedaż i nabył je Georg Friedrich Schulze za 50 000 talarów, wolne od zwierzchniej własności skarbu. W 1842 r. Klebow z przynależnością Wendfeld wpisano na listę dawnych dóbr domenalnych uprawniających do udziału w sejmikach powiatowych, a 31 października 1845 r. król nadał mu własnoręcznie podpisanym dokumentem charakter dóbr rycerskich wraz z sądownictwem – na czas posiadania przez Schulzego i jego potomków. Od 1848 r. majątek prowadził syn nabywcy, August Theodor Schulze; działała tu gorzelnia, która w 1867 r. przerobiła 17 150 szefli ziemniaków. Po 1811 r. na pastwisku majątku za Daleszewem, nad Regalicą, osiadło 14 czynszowników tworzących osadę Bienenwerder (później zaliczoną do Radziszewa). Berghaus notuje w 1868 r. 197 mieszkańców majątku i 642 mieszkańców wsi, która składała się z plebanii, szkoły, 1 gospodarstwa chłopskiego, 15 zagrodniczych, 5 wolnych, górnego młyna (Obermühle), kuźni, karczmy i wielu drobnych gospodarstw z parcelacji – 53 domy i 7 budynków przemysłowych. Dolny młyn chlebowski (Untermühle) nad Regalicą był przeładunkiem warzyw z Brynek na łodzie do Szczecina; ogrodnictwo kwitło także w samym Chlebowie, dając z morgi dwukrotnie wyższy dochód niż uprawa zbóż. Chlebowo było kościołem macierzystym dla Brynek i Klucza; najstarsza wiadomość o tutejszym kościele pochodzi z 1490 r., gdy na prezentę opata Johannesa ustanowiono Petrusa Karina altarystą w Kluczu i Chlebowie (inne opracowania podają patronat cystersów już w 1356 r. i proboszcza Mateusza w 1364 r.).
Kościół pw. św. Huberta. Pośrodku wsi wznosi się gotycki, ceglany kościół filialny, datowany przez Narodowy Instytut Dziedzictwa na XIV w.; użyty w murach wątek wendyjski wskazuje na 2. połowę tego stulecia. Pod koniec XV w. dobudowano od zachodu czworoboczną wieżę z kamienia granitowego z głównym wejściem, przebudowując szczyty i wnętrze. Kościół (rejestr 418 z 5 grudnia 1963 r., obecnie A-1005) wraz z kamiennym ogrodzeniem i dawnym cmentarzem przykościelnym (wpisanymi w 2012 r.) został zniszczony podczas wojny i przez lata popadał w ruinę – odbudowę rozpoczął dopiero w 1998 r. ks. Jacek Fabiszak: zrekonstruowano dach, na którego szczycie umieszczono dzwonnicę; historyczne wyposażenie wnętrza nie przetrwało.
Marzec 1945. Okolice Chlebowa były areną jednej z największych bitew o sforsowanie Odry w rejonie Szczecina. 9 marca 1945 r. żołnierze 60. Dywizji Strzeleckiej Armii Czerwonej oraz 2. Dywizji Artylerii ludowego Wojska Polskiego ruszyli do natarcia na Chlebowo i sąsiednie Brynki – wieczorem wieś zdobyła piechota radziecka, lecz następnego dnia kontratak dwóch niemieckich dywizji pancernych przełamał linie i Chlebowo wróciło na krótko w ręce niemieckie. W dniach 9–20 marca stacjonowali tu polscy artylerzyści, wspierając ogniem radziecką piechotę zdobywającą prawobrzeżny Szczecin – upamiętnia to pomnik na skrzyżowaniu dróg opodal kościoła.
Jak czytać układ miejscowości
Owalnica
Domy stoją wokół wrzecionowatego placu — nawsia — na którym zwykle był staw, kościół albo pastwisko. Drogi rozchodzą się na obu końcach wsi i tam się łączą. Taki układ zakładano w średniowieczu, m.in. przy kolonizacji Pomorza; widać go do dziś na mapie i z lotu ptaka.
Chlebowo w datach
- 1187 / 1212Daty podawane w literaturze (własność kościoła św. Jakuba w Szczecinie; nadanie części wsi cystersom przez Tessemera, syna Priebego) – niepotwierdzone w zestawieniu Klempina.
- 1222 / 1237Chlebowo w posiadłościach klasztoru w Kołbaczu: „predium Clebowa” (1222) i „villa Clebow” (1237).
- 1242Michael de Cleboh świadkiem na dokumencie darowizny Świętobora dla Kołbacza – pierwszy znany przedstawiciel rodu von Klebow.
- 1302Johannes Polonus, „dominus Polonus de Cleboh” i Simon de Clebowe w ugodzie z opatem o rybołówstwo na jeziorze w Woltinie.
- 1356Palenowie i Koldenbeckowie przyjmują Chlebowo w lenno od opata kołbackiego; tego roku wzmiankowany też patronat cystersów nad kościołem.
- 1490Najstarsza wiadomość o kościele: Petrus Karin altarystą w Kluczu i Chlebowie na prezentę opata.
- 1481–1523Kolejne nadania lenne opatów Johannesa (1481, 1492) i Valentina (1521); popis wojskowy 1523 – Palenowie z Chlebowa stawiają 3 konie.
- 1575 / 1633Książęta Jan Fryderyk i Bogusław XIV potwierdzają Palenom lenno Chlebowo z folwarkiem Wendfeld.
- ok. 1679Wygaśnięcie rodu Palen – Chlebowo jako opróżnione lenno włączone do domeny Kołbacz (folwark państwowy).
- 1811Sprzedaż folwarku Georgowi Friedrichowi Schulzemu za 50 000 talarów; powstaje osada czynszowników Bienenwerder nad Regalicą.
- 31 X 1845Król nadaje Chlebowu status dóbr rycerskich z sądownictwem na czas posiadania przez Schulzów; od 1848 r. właścicielem August Theodor Schulze.
- 1868Berghaus: 197 mieszkańców majątku i 642 wsi, 53 domy, gorzelnia, górny i dolny młyn, intensywne ogrodnictwo; kościół macierzysty Brynek i Klucza.
- 9–10 III 1945Bitwa o Chlebowo – natarcie 60. Dywizji Strzeleckiej i 2. Dywizji Artylerii WP, niemiecki kontratak pancerny; polscy artylerzyści we wsi do 20 III.
- 5 XII 1963Kościół pw. św. Huberta wpisany do rejestru zabytków (418, obecnie A-1005); ogrodzenie i cmentarz – 2012.
- 1998Początek odbudowy zrujnowanego kościoła (ks. Jacek Fabiszak).
- 2021Spis powszechny: 176 mieszkańców.
Źródła
- H. Berghaus, Landbuch des Herzogthums Pommern, Th. II, Bd. 3: Kreise Greifenhagen und Piritz, Anklam 1868 – dzieje domeny Kołbacz, hasło Klebow (s. 94–95: ród Klebow = Palen, 1242, 1302, 1356, 1390, 1481, 1492, 1521, 1523, 1575, 1633, wygaśnięcie ok. 1679), zestawienie Klempina (s. 49: predium Clebowa 1222, villa Clebow 1237), hasło Klebow – Rittergut i wieś (s. 370–371: sprzedaż 1811 Schulze 50 000 Thlr, Bienenwerder, Wendfeld, status rycerski 31 X 1845, 197 + 642 mieszkańców, gorzelnia 1867, Gerland-See), kościelne (s. 118: Petrus Karin 1490) — archive.org
- Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl – kościół filialny pw. św. Huberta (XIV w., ceglany; rejestr 418 z 5 XII 1963 / A-1005 z 2011), ogrodzenie i d. cmentarz przykościelny (2. poł. XIV w., A-1005 z 6 XI 2012) — zabytek.pl
- architektura.pomorze.pl – karta „Chlebowo (Klebow)” (opis architektoniczny kościoła, chronologia); medievalheritage.eu – historia kościoła (1356, 1364, 1449, 1490)
- Wikipedia (PL/EN), hasło „Chlebowo (powiat gryfiński)” – 1187, 1212, 1237 (daty do weryfikacji w PUB), bitwa 9–10 III 1945, pomnik, odbudowa kościoła od 1998 — pl.wikipedia.org
- zamkilubuskie.pl – właściciele dawnego majątku Chlebowo (Gaede, v. Wedel, Schulze – wersja rozbieżna z Berghausem)
- GUS, Narodowy Spis Powszechny 2021 – ludność miejscowości (za serwisem Polska w liczbach) — polskawliczbach.pl