Czarny Bór

Czarny Bór (niem. Schwarzwaldau; w 1945 r. nazwany Czarnolesie, od 1946 r. obecną nazwą) to największa wieś gminy i jej siedziba, licząca według spisu z 2011 r. 2171 mieszkańców. Leży w Sudetach Środkowych, na pograniczu Gór Wałbrzyskich i Kamiennych, w dolinie Leska i jego dopływu, Grzędzkiego Potoku, około 13 km od Wałbrzycha. Wikipedia PL podaje, że początki wsi sięgają XIII w., a w dokumentach pojawia się w 1364 r. jako Swarczewalde. W latach 1816–1945 należała do powiatu kamiennogórskiego (Landeshut), a od 1874 r. była siedzibą okręgu urzędowego (Amtsbezirk) Schwarzwaldau. W 1900 r. mieszkało tu 1986 osób, a w 1939 r. – 1834.

Najstarszym zabytkiem są ruiny zamku Liebenau (gotyckiego zamku wodnego) na podmokłych łąkach w dolinie Leska, z których zachowały się resztki okrągłej, granitowej wieży i fragmenty murów. Daty i fundator są niepewne: Wikipedia DE przypuszcza, że zamek wzniósł około 1293 r. książę Bolko I dla ochrony granicy z Czechami, i podaje wzmiankę o nim z 1335 r.; według Wikipedii PL pierwsza pewna wzmianka pochodzi z 1355 r., gdy książę Bolko II Świdnicki zbrojnie odzyskał warownię z rąk rycerzy-rozbójników (Wikipedia PL dodaje, że jej właścicielem był wówczas rycerz Nickol Bolcze). W 1371 r. Witek Czech przekazał zamek w dożywocie żonie Jutcie, a w 1390 r. jego syn Zygmunt zapisał dobra Tammo z Łazan. W 1410 r. wymieniany jest Peter Zedlitz, a w 1436 r. Menlin Burgult; w 1450 r. posiadłość kupił Herman von Czettritz (według Wikipedii DE w 1437 r.) i rodzina Czettritzów trzymała ją prawie 400 lat. Zamek, zniszczony w czasie wojen husyckich lub, jak podaje Wikipedia PL, w 1509 r., od początku XVI w. pozostaje ruiną; Wikipedia PL w haśle wsi wspomina też o pożarze w 1755 r.

W 1775 r. spłonął dwór Czettritzów, a na jego miejscu wzniesiono pałac, ukończony około 1784 r. (NID: 1775 r.); Wikipedia PL określa go jako barokowy, a Wikipedia DE jako wczesnoklasycystyczny. Pałac remontowano w XIX w., a w 1963 r. odrestaurowano; od lat 60. XX w. mieści się w nim szpital, od 2000 r. Zakład Lecznictwa Odwykowego. Do rejestru zabytków wpisano zespół pałacowy z dwiema oficynami (połowa XVIII w.), spichlerzem z drugiej połowy XVIII w. i parkiem z końca XVIII w. W 1830 lub 1838 r. majątek kupił Otto (Ottokar) von Zedlitz-Neukirch, a w 1851 r. przejął go jego zięć Bernhard von Portatius; rodzina Portatiusów władała nim do 1945 r., ostatnim właścicielem był Hans-Bernhard von Portatius (1875–1942). W parku znajdują się grobowce Portatiusów. Wieś jest miejscem urodzenia pruskiego ministra Karla Abrahama von Zedlitza (1731–1793), któremu przypisuje się wprowadzenie egzaminu maturalnego.