Głuszyca

Głuszyca (niem. Nieder Wüstegiersdorf, od 1917 r. Wüstegiersdorf) to miasto w powiecie wałbrzyskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej, położone nad Bystrzycą w kotlinie między Górami Sowimi a Górami Suchymi (Kamiennymi) w Sudetach Środkowych. Na początku 2023 r. liczyło 5968 mieszkańców. Częścią miasta jest Zimna (niem. Kaltwasser). Zachodnim skrajem Głuszycy biegnie linia kolejowa Wałbrzych–Kłodzko z połowy XIX w., z najdłuższymi tunelami w Polsce; dworzec otwarto w 1880 r.

Początki Głuszycy są w źródłach podawane rozbieżnie: według polskiej Wikipedii z około 1300 r. pochodzi zapis wymieniający ją jako Wustendorf – wieś biskupią zamieszkałą przez drwali i gonciarzy; według niemieckiej Wikipedii pierwsza wzmianka pochodzi z 1305 r. i brzmi Neu-Gerhardisdorf. Powstanie wsi wiąże się prawdopodobnie z budowanym pod koniec XIII w. przez księcia Bolka I zamkiem Rogowiec, do którego dóbr później należała. W 1368 r. wraz z księstwem świdnickim przeszła pod panowanie czeskie. W czasie wojen husyckich była wielokrotnie niszczona; słynęła wtedy z tkactwa lnu, później wełny, a odbudowę umożliwiła eksploatacja okolicznych lasów. Na początku XVI w. (według niemieckiej Wikipedii od 1509 r.) wieś weszła w skład dóbr Hochbergów z Książa, którzy sprowadzili saskich górników; czescy gwarkowie otrzymali przywilej na wydobycie rud miedzi, lecz złóż nie odkryto – podobnie jak przy kolejnej próbie w 1714 r. Po zakończeniu prób górniczych (1586) podstawą utrzymania stało się tkactwo chałupnicze. W 1686 r. wybuchł tu bunt chłopski przeciw powinnościom feudalnym. Od 1742 r. wieś należała do Prus, od 1816 r. do powiatu wałbrzyskiego, a od 1874 r. była siedzibą okręgu urzędowego. W 1768 r. powstała tu największa i najnowocześniejsza w Sudetach wykańczalnia płótna, podstawa późniejszego przemysłu włókienniczego. W 1838 r. uruchomiono pierwszą mechaniczną tkalnię bawełny (od 1845 r. firmy N. Reichenheim & Sohn), a w 1862 r. w sąsiedniej Jedlince przędzalnię i bielnik lnu (Websky, Hartmann & Wiesen AG); duże zakłady prowadziła też firma Meyer Kauffmann. W 1864 r. tkacze skarżyli się królowi i Bismarckowi na warunki pracy u Reichenheima, a założona wtedy spółdzielnia produkcyjna, choć upadła po roku, była przywoływana w debacie politycznej m.in. przez Ferdynanda Lassalle’a. W drugiej połowie XIX w. Głuszyca stała się też letniskiem i punktem wyjścia w Góry Suche i Sowie. W 1929 r. połączono ją z częściami Jedlinki, Blumenau i Zimnej; w 1939 r. liczyła 6952 mieszkańców.

W czasie II wojny światowej Głuszyca leżała w rejonie budowy podziemnych kompleksów „Riese”, których przeznaczenia nie ustalono do dziś. Działały tu filie obozu koncentracyjnego Gross-Rosen: w Jedlince obóz dla około 2000 więźniów, głównie Żydów, oraz obóz w Zimnej (AL Kaltwasser); w 1944 r. koncern Krupp przeniósł tu z Essen produkcję zapalników, zatrudniając jeńców, robotników przymusowych i więźniarki. Po wojnie przejściowo używano nazwy Gieszcze Puste; nazwę Głuszyca ustalono 19 maja 1946 r. W 1946 r. przybyli włókniarze z Łodzi, którzy uruchomili poniemieckie zakłady, czyniąc z Głuszycy jeden z największych ośrodków przemysłu bawełnianego w regionie (ZPB „Piast”). W 1954 r. miejscowość otrzymała status osiedla, a w 1962 r. prawa miejskie. W latach 1975–1998 należała do województwa wałbrzyskiego.

W rejestrze zabytków znajdują się: poewangelicki kościół Matki Bożej Królowej Polski z 1809 r. (salowy, z dwukondygnacyjnymi emporami i wyposażeniem z początku XIX w.), willa fabrykanta z 1894 r. przy ul. Grunwaldzkiej 21 (piętrowa, z narożną wieżą i portykiem, z resztkami wyposażenia wnętrz; po wojnie zakładowy dom kultury i pałac ślubów), dom z XVIII w. oraz dom z gospodą „Pod Jeleniem” – ten ostatni, podobnie jak późnobarokowy pałac przy ul. Grunwaldzkiej 41, leży w Głuszycy Górnej. W mieście zachowały się też pałacyki fabrykanckie. Do zwiedzania udostępniono Podziemne Miasto Głuszyca – Kompleks Osówka.