Datowanieok. 1300 (część kamienna), XV w. (nadbudowa ceglana)
Okresśredniowiecze
Stan zachowaniadobrze zachowany
Dostęppubliczny
O miejscu
Brama Bańska stoi przy ul. Niepodległości, w miejscu dawnego południowego wjazdu do miasta — nazwa pochodzi od kierunku na wieś Banie. Kwadratowa w planie budowla ma ok. 8 × 8,5 m podstawy i ponad 15 m wysokości. Dolna, kamienna część (ok. 12 m) pochodzi z ok. 1300 r.; ceglaną nadbudowę (ok. 3,5 m), zwieńczoną cylindryczną wieżyczką z blankami, dodano w XV w. W grubych murach (do 2,2 m) zachowały się wąskie strzelnice, wnęka po średniowiecznej latrynie (dansker) w murze zachodnim oraz gniazda i haki po dawnej kracie zamykającej przejazd. Elewację południową zdobi dekoracyjny układ ceglanych blend. Dostępna z zewnątrz całodobowo; wnętrze udostępniane tylko okazjonalnie, przy wydarzeniach kulturalnych.
Karta ewidencyjna z 2002 r. podaje, że w średniowieczu i renesansie bramę nazywano Bramą Św. Jerzego — od pobliskiej kaplicy szpitalnej pw. św. Jerzego. Od strony zewnętrznej przylegało do niej niegdyś przedbramie z mostem nad fosą i bramą przednią, rozebrane w 3. ćw. XVIII w., gdy fosę zasypano, a wały splantowano. Około połowy XIX w. rozbudowa przedmieścia Bańskiego groziła jej rozbiórką — ocaliła ją decyzja Rady Miejskiej z 1864 r.; w 1888 r. przeprowadzono gruntowną restaurację, wzmacniając mury żeliwnymi kotwami. Około 1900 r. rozebrano przylegający fragment muru obronnego i przebito w tym miejscu przejazd dla ruchu samochodowego (do tego czasu do elewacji zachodniej przylegały domy mieszczańskie). Dokładne wymiary: rzut 8,75 x 7,36 m, szerokość przejazdu 3,58 m, wysokość części czworobocznej 14,80 m, część cylindryczna ok. 6,00 m.
Powojenne prace konserwatorskie obejmowały: 1969 r. — zabezpieczenie pęknięć i odbudowę fragmentu muru od zachodu, 1979 r. — remont kapitalny z uzupełnieniem ubytków w licu, tynkami w blendach i rekonstrukcją krenelaży, 1984 r. — odnowienie tynków sklepienia i blend przejazdu. Wnętrze pozostaje w stanie ruiny: brak stropów (poza pojedynczymi belkami), stolarki okien i drzwi, a zamurowane schody uniemożliwiają dostęp na wyższe kondygnacje; postuluje się docelową odbudowę wnętrza i adaptację np. na cele turystyczne.
Widok na elewację północną (Karta ewidencyjna zabytku, Ośrodek Dokumentacji Zabytków w Warszawie)
Historia
Miasto lokowano w 1254 r.; mury obronne zaczęto wznosić po 1284 r., gdy książę zezwolił na ich budowę — docelowo ok. 1,9 km obwodu, wzmocnione kilkudziesięcioma basztami. Brama Bańska, jedna z trzech bram miejskich (obok Bramy Szczecińskiej i Bramy Mostowej), powstała ok. 1300 r., a w XV w. nadbudowano ją i przystosowano do obrony bronią palną. Już w 1864/1865 r. Rada Miejska uznała bramę za zabytek wart ochrony. Do rejestru zabytków wpisano: układ przestrzenny Starego Miasta w październiku 1955 r., a mury obronne wraz z Bramą Bańską we wrześniu 1958 r. Podczas walk o Gryfino w marcu 1945 r. spłonęła zabudowa przylegająca do murów, ale sama brama ocalała. Kompleksowa powojenna renowacja objęła lata 1975–1978, z rekonstrukcją blanków w 1979 r. Z pierwotnych fortyfikacji przetrwało do dziś ok. 35% długości murów (najlepszy odcinek — ok. 70 m przy parku, w płd.-wsch. części Starego Miasta); Brama Bańska pozostaje najbardziej rozpoznawalnym symbolem średniowiecznego Gryfina.
Ta trasa obejmuje to miejsce: Średniowieczne kościoły Ziemi Gryfińskiej
Źródła
- zabytek.pl (NID), Starostwo Powiatowe w Gryfinie, medievalheritage.eu, InfoGryfino.pl, zamkiobronne.pl, rowery.wzp.pl
Opracował(a): Artur
Zgłoś błąd lub uzupełnienie
