Jedlina-Zdrój

Jedlina-Zdrój (niem. Bad Charlottenbrunn, wcześniej Charlottenbrunn) to miasto uzdrowiskowe w powiecie wałbrzyskim, położone w dolinie między Górami Wałbrzyskimi a Górami Sowimi, otoczonej z trzech stron zalesionymi stokami Rzepiska, Mniszego Lasu, Kobieli, Leśniaka i Borowej (854 m n.p.m.); otwarta na południe dolina ma łagodniejszy klimat i większe nasłonecznienie niż okolica. Na początku 2023 r. miasto liczyło 4682 mieszkańców. W jego skład wchodzą dawne wsie: Jedlinka (Tannhausen), Suliszów (Sophienau), Glinica (Lehmwasser), Gliniczka (Klein Lehmwasser), Kamieńsk (Steingrund) i Pokrzywianka. Przez miasto biegnie linia kolejowa Wałbrzych–Kłodzko (od 1880 r.) z najdłuższym w Polsce tunelem pod Małym Wołowcem (1601 m), a od Jedliny odchodzi linia do Świdnicy (Kolej Bystrzycka).

Najstarsze wzmianki o osadzie drwali, należącej do księcia Bolka I świdnicko-jaworskiego, pochodzą według polskiej Wikipedii z XIII w.; nazwa Jedlina nawiązuje do lasów jodłowych. W XVII w. wyrabiano tu płótno lniane. Początki uzdrowiska wiążą się z Jedlinką: kwaśne źródło wzmiankowano w 1694 r. (według polskiej Wikipedii wykorzystywano je leczniczo od 1697 r.), a w 1723 r. właściciel Jedlinki Johann Christoph von Seherr-Thoss nabył źródło i nazwał je Charlottenbrunn na cześć żony Charlotty z domu von Pückler – nazwę tę przyjęła cała miejscowość i nosiła ją do 1945 r. Najstarszy zakład kąpielowy, Grundhof, działał od 1724 r., kolejny (Schlössel) od 1731 r. W 1740 r. Charlottenbrunn otrzymał prawo targowe. Od 1742 r. należał do Prus. W 1835 r. właściciel Carl Krister odkrył źródło żelaziste (Theresienquelle). Rozkwit uzdrowiska przypadł na lata 1825–1850, gdy zarządzał nim inspektor zdrojowy Carl Beinert: przebudowano dom zdrojowy, rozbudowano pensjonaty, wzniesiono pierwszą halę spacerową, wprowadzono kąpiele borowinowe i kuracje mleczne (zakład serwatki koziej, hodowla oślic, kóz i krów), odkryto dwa nowe źródła, a w 1847 r. założono park leśny Karlshain ze ścieżkami, stawami, sceną koncertową, ogrodem botanicznym i muzeum geologicznym urządzonym pod nadzorem prof. Heinricha Göpperta – zaliczany do najpiękniejszych parków uzdrowiskowych Śląska. W 1884 r. (według niemieckiej Wikipedii w 1889 r.) uzdrowisko przejęła gmina. Około 1900 r. miejscowość miała pocztę z telegrafem i wodociągi, w latach 1902–1903 bruk, oświetlenie gazowe i elektryczne; działały liczne hotele i pensjonaty, m.in. „Szwajcarka”. W 1910 r. Jedlina liczyła 1693, a w 1939 r. 1823 mieszkańców; w 1934 r. powstał teatr leśny w Karlshain, a w 1935 r. nowa hala spacerowa. Wskutek prac górniczych i nadmiernej eksploatacji źródła szczawy zanikły i wodę dowożono ze Szczawna. W czasie II wojny światowej działała tu filia obozu Gross-Rosen, której więźniowie pracowali przy kompleksie „Riese”.

Po 1945 r. używano przejściowo nazwy Zdrojowiec; nazwę Jedlina Zdrój wprowadzono urzędowo w 1946 r. Początkowo był to ośrodek lecznictwa wojskowego, od 1961 r. letnisko, od 1962 r. ponownie uzdrowisko. W 1954 r. miejscowość otrzymała status osiedla, a 1 stycznia 1967 r. prawa miejskie; w latach 1975–1998 należała do województwa wałbrzyskiego. Pod koniec lat 60. FWP prowadził tu ośrodki „Podgórze” i „Słowik”. Dziś leczy się tu choroby dróg oddechowych, stawów i stany wyczerpania; występują szczawy wodorowęglanowe, w większości nieeksploatowane.

W rejestrze zabytków znajdują się: założenie uzdrowiskowo-parkowe z lat 1820–1830, dom zdrojowy z trzeciej ćwierci XIX w. (pl. Zdrojowy 1), nieużytkowany kościół poewangelicki z lat 1855–1863 (ul. Jana Pawła II), dworzec Jedlina Górna z 1878 r. (murowano-szachulcowy) i przystanek Jedlina Dolna z 1902 r., klasycystyczny pałac z końca XVIII w. przy ul. Noworudzkiej 15, szachulcowy dom z XVII w. przy ul. Hożej 6, dom z połowy XVIII w. przy pl. Zdrojowym 8 oraz kilkanaście domów i willi z XVIII–XX w. (m.in. ul. Jasna 4 i 8, Wałbrzyska 1, Warszawska 2 i 6, Chojnowska 12, Cmentarna 1, Piastowska 7, Piękna 7), a w Jedlince zespół pałacowy z lat 1862–1889 (pałac, dwie oficyny, park). Zachowały się też drewniana remiza strażacka z dzwonnicą z 1910 r. (ul. Warszawska 9), willa Sans-Souci (ul. Chojnowska 2) i budowle w stylu neoklasycyzmu berlińskiego z ażurowymi balkonami.