Lubin

Lubin (niem. Lebbin; u Berghausa także Lebin, w średniowiecznych dokumentach Lubin, Lubbin) – wieś w gminie Międzyzdroje na południowo-zachodnim krańcu wyspy Wolin, na stromym, sięgającym ok. 90 m wzniesieniu nad Zalewem Szczecińskim, przy wypływie Starej Świny i nad jeziorem Wicko Wielkie. Nazwa pochodzi prawdopodobnie od imienia Luba lub Łuba (Wikipedia PL); Berghaus łączył ją ze słowiańskim „lub” (łyko).

Wzgórze było zasiedlone już w pradziejach – Wikipedia PL wspomina osadę kultury łużyckiej z VIII w. p.n.e., Wikipedia DE – grodzisko z epoki brązu. Na nim powstał słowiański gród kontrolujący szlak przy ujściu Świny. Berghaus utożsamiał Lubin z „wielkim grodem Luibni” u Thietmara i z Lyubinum Saksona Gramatyka – jest to identyfikacja XIX-wieczna. Pewną wzmiankę przynoszą żywoty biskupa Ottona z Bambergu, który odwiedził gród w 1124 r. podczas pierwszej misji na Pomorzu. W 2009 r. archeolodzy odkryli wewnątrz wałów kamienne fundamenty kościoła, wiązanego z tą misją, a także cmentarz z XII–XIII w. i fundamenty wieży mieszkalnej z XV–XVI w. W 1173 r. gród zdobyli Duńczycy króla Waldemara I.

W grodzie stał kościół św. Mikołaja, patrona żeglarzy. Książę Kazimierz I utworzył przy nim fundację kościelną, a ok. 1186 r. książę Bogusław I przekazał gród z kościołem i rozległymi dobrami w zachodniej części wyspy prepozyturze kapituły katedralnej w Kamieniu (przywilej znany z odpisów; potwierdzenie z 1243 r. wg Berghausa). Lubin był odtąd siedzibą dóbr prepozytury – tzw. wsi prepozyckich (m.in. Wicko, Międzyzdroje, Trzciągowo) – z rezydencją prepozyta, który pobierał od przepływających statków daninę w chlebie i piwie. Aktem z 12 listopada 1579 r. prepozyt hr. Ludwik von Eberstein zamienił te dobra z księciem Janem Fryderykiem na Kukułowo i Dusin w powiecie kamieńskim; Lubin wszedł w skład książęcej domeny (urzędu) Wolin. Około 1860 r. wieś liczyła 73 domy i 649 mieszkańców; był tu kościół symultaniczny gmin unijnej i reformowanej, parafialny dla okolicznych wsi, wiatrak i młyn wodny.

W 1855 r. szczeciński przedsiębiorca Johannes Quistorp zbudował nad jeziorem Wicko cementownię portlandzką „Lebbin”, zaopatrywaną w kredę z kopalni w sąsiedniej Wapnicy. Była to jedna z pierwszych takich wytwórni w Niemczech (Wikipedia DE: druga w kraju i okresowo największa w Europie) i zatrudniała pod koniec XIX w. kilkaset osób – Wikipedia DE podaje ok. 600 (ok. 1890 r.), Wikipedia PL ok. 800. Fabryka miała port, flotyllę i stocznię; Quistorp wybudował ok. 150 mieszkań robotniczych, szkołę, dom wdów, bibliotekę i robotniczy instytut oświatowy. Zakładem kierował następnie jego syn Martin (1899–1929). 1 kwietnia 1937 r. do gminy Lebbin włączono sąsiednie gminy Kalkofen (Wapnica), Stengow (Trzciągowo) i Vietzig (Wicko). Do 1945 r. wieś należała do powiatu uznamsko-wolińskiego.

W maju 1945 r. wieś zajęła Armia Czerwona; urządzenia cementowni zdemontowano i wywieziono do ZSRR, a zakład nie wznowił produkcji – hale i port wykorzystywano później do rybołówstwa i przetwórstwa ryb (Wikipedia DE). Po wojnie Lubin należał do gminy Dargobądz, od 1954 r. do gromady Dargobądz, w latach 1973–1984 znajdował się w granicach miasta Świnoujścia, a od 15 marca 1984 r. należy do gminy Międzyzdroje.

W rejestrze zabytków figuruje neogotycki ceglany kościół, dawniej ewangelicki, ob. rzymskokatolicki parafialny pw. Matki Boskiej Jasnogórskiej (1858–1862; Wikipedia PL podaje 1861 r.) wraz z otoczeniem. Przy kościele rośnie lipa „Babka Proszalna”. Na terenie grodziska urządzono punkt widokowy na deltę wsteczną Świny; w 2007 r. powstał cmentarz pamięci z lapidarium niemieckich nagrobków. Przy ul. Głównej stoi obelisk ku czci krajoznawcy Czesława Piskorskiego i głaz upamiętniający Johannesa i Martina Quistorpów.