Mieroszów

Mieroszów (niem. Friedland in Niederschlesien, Friedland bei Waldenburg; tuż po wojnie Fyrląd Wałbrzyski) to miasto w powiecie wałbrzyskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej, położone w Kotlinie Mieroszowskiej u podnóża Gór Suchych w Sudetach Środkowych, nad górną Ścinawką, przy granicy z Czechami. Na początku 2023 r. liczyło 3790 mieszkańców. Przez miasto biegnie droga krajowa nr 35 i linia kolejowa Wałbrzych–Meziměstí (od 1877 r., zelektryfikowana w 1914 r.), którą od 2018 r. kursują sezonowe pociągi do Czech.

Górną dolinę Ścinawki zasiedlili około 1250 r. benedyktyni z Police nad Metují; obszar należał wtedy do ziemi kłodzkiej. Początki miasta są w źródłach podawane rozbieżnie: polska Wikipedia pisze o lokacji miejskiej w 1303 r., ponowionej przed 1326 r., i prawach miejskich około 1354 r.; według niemieckiej Wikipedii Friedland po raz pierwszy wymieniono w 1350 r. wśród miejscowości czeskiego okręgu zamku Radosno, prawa miejskie miał przed 1354 r., a kronikarska data 1325 nie ma potwierdzenia w źródłach (miasto obchodziło jednak w 1925 r. 700-lecie). Według podań w miejscu dzisiejszego kościoła stał zamek wzniesiony pod koniec XIII w. przez księcia Bolka I, zniszczony przez husytów w 1427 r. W 1359 r. Mieroszów wraz z Radosnem przeszedł do księstwa świdnickiego, a w 1368 r. pod panowanie czeskie. Splądrowany przez husytów, został odbudowany około 1470 r. Od 1497 r. należał do dóbr Książa, od 1509 r. jako zastaw, a od początku XVII w. dziedzicznie do Hochbergów. Około 1550 r. przyjęto reformację; w 1554 r. zbudowano ratusz na rynku, w 1574 r. szkołę, a w 1608 r. miasto otrzymało herb. Rozwijało się tkactwo, w 1647 r. uruchomiono wielki młyn papierniczy. Miasto wielokrotnie niszczyły klęski: epidemia w latach 1584–1585, pożary w 1630 i 1646 r. oraz 22 lipca 1644 r., gdy spłonęły ratusz, kościół, szkoła i 82 domy. W 1664 r. kościół zwrócono katolikom, a miasto przeszło z archidiecezji praskiej do diecezji wrocławskiej. W latach 1669–1700 Mieroszów był ośrodkiem osobnego klucza dóbr hrabiego Maksymiliana von Hochberga z Golińska, konwertyty, który przeprowadził rekatolicyzację. Po 1742 r. należał do Prus – wzniesiono wówczas ewangelicki dom modlitwy. W XVIII w. głównym źródłem utrzymania była produkcja płótna (w 1797 r. wywóz o wartości 110 421 talarów), lecz po wojnach śląskich miasto podupadło. Od 1818 r. należało do powiatu wałbrzyskiego. W 1839 r. uruchomiono pierwszą mechaniczną tkalnię, w latach 1847–1880 cztery kolejne; w 1876 r. założono gazetę, od 1879 r. działał sąd. W 1880 r. zbudowano nowy ratusz, a grożący zawaleniem renesansowy ratusz na środku rynku rozebrano. W 1895 r. przyłączono Altfriedland; w 1905 r. miasto liczyło 5068, a w 1939 r. 4386 mieszkańców. Od 8 września 1944 do 9 maja 1945 r. działała tu filia obozu Gross-Rosen dla ponad 500 Żydów polskich i słowackich, pracujących przy produkcji śmigieł lotniczych; pod koniec przeniesiono tu część więźniów z obozu Riese, a liczbę zmarłych szacuje się na ponad 120.

Po 1945 r. ludność niemiecką wysiedlono, a nową stanowili m.in. przesiedleńcy z Kresów. Mimo braku zniszczeń wojennych przygraniczne położenie sprzyjało upadkowi – w 1957 r. niemal trzecia część zabudowy była zrujnowana; kamienice przy rynku odbudowano po 1989 r. Rozwinął się przemysł drzewny i materiałów budowlanych, działały Zakłady Przemysłu Lniarskiego „Camela”. W 1972 r. nakręcono tu serial „Gruby”, upamiętniony muralem i skwerem (2020). W latach 1975–1998 miasto należało do województwa wałbrzyskiego.

W rejestrze zabytków znajdują się: układ urbanistyczny miasta (datowany na połowę XIII w.), kościół parafialny św. Michała Archanioła (według niemieckiej Wikipedii z XV w., rozbudowany w latach 1601–1603 i przebudowany w latach 1714–1717; polska podaje początek XVII w. i przebudowę w pierwszej ćwierci XVIII w.; wyposażenie z XVII–XVIII w., ambona i chrzcielnica z 1647 r.), plebania z 1589 r., dawne szkoły ewangelickie z 1574 i 1757 r. przy ul. Kościelnej, dom pastora z XVIII w., poczta z początku XX w., sąd z lat 1905–1906 (dziś przedszkole), dawna tkalnia z pierwszej połowy XVIII w. (ul. Wolności 27, dziś żłobek), dwór z końca XVIII w. (ul. Strzelców 1) oraz barokowe i klasycystyczne kamienice przy ul. Niepodległości (m.in. nr 7 z XVI w. i nr 27 z 1734 r.). Zachował się też cmentarz żydowski. Na górze Jatki koło Nowego Siodła działa startowisko lotniowe z jedyną w Polsce rampą.