Nowe Warpno

Nowe Warpno (do 1945 niem. Neuwarp, w średniowiecznych źródłach Nova Warpe) to miasto w powiecie polickim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej, położone na Półwyspie Nowowarpieńskim między Jeziorem Nowowarpieńskim a Zatoką Nowowarpieńską, częścią Zalewu Szczecińskiego, tuż przy granicy z Niemcami. Historycznie leży w Pomorzu Przednim: należało do księstwa szczecińskiego, od 1648 r. do Szwecji, od 1720 r. do Prus, a od 1818 r. do powiatu Ueckermünde w rejencji szczecińskiej. Pod administrację polską przeszło w 1945 r.; obecną nazwę zatwierdzono 19 maja 1946 r.

Najstarsze wzmianki o nazwie Warp nie dają się pewnie przypisać miastu. Według polskiej Wikipedii osada Wapene pojawia się w dokumencie Barnima I z 1184 r., a lokacja miasta nastąpiła najprawdopodobniej ok. 1295 r., przez translokację z terenu dzisiejszego Podgrodzia. Berghaus (1865) uważa natomiast, że wzmianki o Werpene, Warpna i Warp z lat 1184–1355 oraz o „miastach Warpis” w podziale księstwa z 1295 r. dotyczą raczej dzisiejszego Altwarp (Stare Warpno) po drugiej stronie Jeziora Nowowarpieńskiego; miasto występuje u niego w źródłach jako oppidum Warpis (1342) i civitas Nova Warpe (1352), a w 1378 r. książęta Swantibor i Bogusław VII oddali patronat nad tutejszym kościołem klasztorowi w Jasienicy. W 1397 r. książę Otto I zezwolił miastu na represalie wobec Szczecina, gdyby ten utrudniał jego żeglugę morską, a w 1442 r. książę Joachim potwierdził przywileje: prawo lubeckie, sądownictwo wysokie i niskie oraz wolność od cła w całym kraju. Miasto trzykrotnie spłonęło niemal doszczętnie – w 1491, 1555 i 25 września 1692 r. – za każdym razem wraz z kościołem i dokumentami. Po ostatnim pożarze odbudowano kościół (1693) i wzniesiono nowy, ryglowy ratusz (1697). Starsze miasto miało stać na północ od dzisiejszego, w miejscu zwanym Altstadt (dziś Podgrodzie); według Berghausa, który powołuje się na Brüggemanna (1778), mieszkańcy przenieśli się na półwysep, gdy Zalew podmył brzeg.

W 1678 r. szwedzki fortyfikator Christian Kanxdorff przedstawił projekt nowej twierdzy, zrealizowany tylko częściowo; fortyfikacje rozebrano w XIX w., fosę zasypano i dawna wyspa stała się półwyspem. W 1715 r. miasto zajęli Prusacy, a 10 września 1759 r. na Zalewie, w okolicy miasta, stoczono pierwszą w historii bitwę morską floty pruskiej, zakończoną zwycięstwem Szwecji. W 1862 r. Neuwarp liczył według Berghausa 2125 mieszkańców, utrzymujących się z rolnictwa, żeglugi i rybołówstwa (30 mistrzów rybackich); miasto miało dwa przedmieścia, Damm i Wiese. Na początku XX w. rozwijało się jako uzdrowisko i letnisko, a koleją Randowską (Randower Kleinbahn) ze Stobna, przez Dobrą, połączono je ze Szczecinem; linię rozebrano w 1945 r. na odcinku Dobra–Nowe Warpno. Niemiecka ludność została po 1945 r. w większości wysiedlona; w latach 1945–1946 miejscowość była stolicą krótko istniejącego powiatu wieleckiego, a 15 sierpnia 1946 r. erygowano parafię rzymskokatolicką.

W rejestrze zabytków figurują: teren starego miasta (1442), kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny (XV w., gotycki; według Berghausa obecny budynek pochodzi z przełomu XVII i XVIII w., a w 1842 r. gruntownie go naprawiono i wyposażono w nowe organy Schulzego), ratusz (1697), poczta z 1905 r. wraz z dwoma budynkami gospodarczymi, dwa domy szachulcowe z przełomu XVIII i XIX w. (pl. Zwycięstwa 3 i ul. Kościelna 2), a w dzielnicy Karszno – ryglowy kościół św. Huberta (XVIII w.) i pałac z 1898 r. (neorenesansowy); ponadto park krajobrazowy z końca XVIII w. W granicach miasta leżą dawne wsie Grądno, Karszno, Małachowo, Miroszewo, Podgrodzie, Przedborze i Rytka. W 1927 r. honorowym obywatelem miasta mianowano malarza Hansa Hartiga (1873–1936), któremu po wojnie postawiono pomnik przed ratuszem. Dziś Nowe Warpno jest niewielkim ośrodkiem turystycznym (marina, kemping, plaża, Aleja Żeglarzy z 2011 r.); w 2010 r. miało 1237 mieszkańców. Przez miasto biegną Szlak „Puszcza Wkrzańska” i międzynarodowy szlak rowerowy R-66 wokół Zalewu Szczecińskiego.