Sokołowsko

Sokołowsko (niem. Görbersdorf; 1350 Girbrechtsdorf) to największa wieś gminy Mieroszów, położona w Kotlinie Sokołowskiej w Górach Suchych, na wysokości 540–590 m n.p.m., w dolinach Sokołowca i Bednarskiego Potoku, otoczona Stożkiem Małym, Bukowcem, Garbatką, Włostową i Suchawą. W 2011 r. liczyła 944 mieszkańców. Jest najzimniejszą miejscowością tej części Gór Suchych, o zacisznym dnie doliny. Polską nazwę nadano w 1946 r. na cześć dr. Alfreda Sokołowskiego, który w latach 1874–1880 prowadził tu badania nad klimatycznym leczeniem chorób płuc.

Osadnictwo w górnej dolinie Ścinawki zapoczątkowali około 1250 r. benedyktyni z Police. Wieś po raz pierwszy wymieniono w 1350 r. wśród miejscowości czeskiego okręgu zamku Radosno (polska Wikipedia podaje rok 1357). W 1359 r. przeszła do księstwa świdnickiego, w 1368 r. pod panowanie czeskie, a od 1509 r. należała do Hochbergów z Książa. Po wojnie trzydziestoletniej w 1636 r. zamieszkana była tylko połowa domów. Do połowy XIX w. nie różniła się od innych wsi w dobrach Hochbergów. Przełom nastąpił w 1849 r., gdy Marianna (Marie) von Colomb założyła tu zakład wodoleczniczy metodą Priessnitza; w 1854 r. przejął go jej szwagier dr Hermann Brehmer, który w 1855 r. uruchomił pierwsze na świecie sanatorium dla chorych na gruźlicę, oparte na leczeniu klimatyczno-dietetycznym – wzór dla późniejszego Davos (1868), stąd miano „śląskiego Davos”. Bliskim współpracownikiem Brehmera był Alfred Sokołowski; pobyt Tytusa Chałubińskiego zaowocował jego zainteresowaniem Zakopanem. W 1876 r. dr Theodor Römpler otworzył drugą lecznicę, w 1883 r. powstał Marienhaus (od 1892 r. Johanna Weickera). W 1887 r. przebywało tu 730 kuracjuszy; pod koniec XIX w. Görbersdorf z ponad 1100 miejscami był jednym z najważniejszych kurortów Niemiec. W 1939 r. wieś liczyła 791 mieszkańców i przyjmowała około 4000 kuracjuszy rocznie; w latach 30. zbudowano 60-metrową skocznię narciarską. Po 1945 r. uzdrowisko zachowało profil przeciwgruźliczy, zmieniony potem na leczenie chorób dróg oddechowych; główny gmach sanatorium Brehmera popadł w ruinę, a ocalałe skrzydło spłonęło w 2005 r. – od 2007 r. odbudowuje je Fundacja In Situ jako Międzynarodowe Laboratorium Kultury z archiwum Krzysztofa Kieślowskiego, który spędził tu młodość. W latach 70. XX w. planowano tu ośrodek sportów zimowych; w latach 1954–1956 wieś była siedzibą gromady, potem częścią miasta Mieroszów, a od 1969 r. znowu wsią. Akcja „Empuzjonu” Olgi Tokarczuk toczy się w Sokołowsku.

W rejestrze zabytków znajdują się: historyczne założenie urbanistyczne z 1854 r., zespół dawnego sanatorium dr. Brehmera (sanatorium „Grunwald” z 1853 r. – według niemieckiej Wikipedii nowy dom zdrojowy projektu Edwina Opplera z lat 1875–1878 – oraz park z lat 1870–1871), dawna willa Weisses Haus z 1860 r., dom z 1800 r. przy ul. Głównej 1, cerkiew prawosławna św. Michała Archanioła z 1901 r. oraz ruiny zamku Radosno (datowane w rejestrze na XV w., położone około 2,5 km na wschód od wsi, w kierunku Łomnicy). Do innych zabytków należą dawna kaplica ewangelicka z lat 1883–1884 (dziś kościół Matki Bożej Królowej Świata) z wnętrzem ozdobionym w latach 1930–1934 przez Johannesa Avenariusa, drewniana zabudowa ul. Głównej, neogotycki pawilon widokowy Zameczek (Friedenstein) na stoku Włostowej, wzniesiony na zlecenie dr. Römplera, oraz cmentarz rodziny Römplerów.