Świdnica

Świdnica (łac. Svidnica, niem. Schweidnitz, czes. Svídnice) – miasto powiatowe na Przedgórzu Sudeckim, nad Bystrzycą, siedziba powiatu świdnickiego, gminy wiejskiej Świdnica oraz – od 2004 r. – diecezji świdnickiej. W 2021 r. liczyła 54 792 mieszkańców. W średniowieczu była stolicą księstwa świdnicko-jaworskiego i przez trzy stulecia, aż do wojny trzydziestoletniej, drugim po Wrocławiu miastem Śląska. Zachowała – po Wrocławiu – największy na Dolnym Śląsku zespół zabytkowej architektury, z ewangelickim Kościołem Pokoju wpisanym w 2001 r. na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Nazwę wywodzi się od staropolskiej nazwy krzewu świdwy (derenia). Okolice były zasiedlone od pradziejów – na terenie miasta odkryto ślady ludności kultury łużyckiej, a w regionie mieszkało później plemię Ślężan. Charakter wczesnośredniowiecznej osady pozostaje nieznany. Jako miasto Świdnica pojawia się w dokumentach z 1243 r. (Swidnic) i 1249 r.; aktu lokacyjnego nie zachowano, a lokację na prawie niemieckim wiąże się z okresem po najeździe mongolskim 1241 r., z inicjatywy księżnej Anny lub jej syna Henryka III. W 1274 r. wzmiankowano wójta, w 1284 r. szkołę miejską, w 1290 r. mennicę, a w 1291 r. dom kupiecki pełniący funkcję ratusza.

W latach 1290/1291–1392 Świdnica była stolicą samodzielnego księstwa rządzonego przez Bolka I, Bernarda i Bolka II. Miasto otoczono murami z bramami, a po pożarze 1313 r. rozpoczęto budowę nowego, murowanego kościoła farnego – tradycja przypisuje położenie kamienia węgielnego Bolkowi II w 1330 r. W 1345 r. mieszczanie odparli oblężenie przez Jana Luksemburskiego. Świdnickie piwo podawano w Pradze, Krakowie, Budzie i Pizie, a z Polski napływały na tutejsze targi woły i sól. Po śmierci księżnej Agnieszki (1392) księstwo przeszło pod bezpośrednie panowanie królów czeskich, a w 1526 r. Habsburgów. Ciemną kartą był pogrom z 1453 r., w którym na stosie spłonęło 17 Żydów, a pozostałych wypędzono z miasta.

U schyłku średniowiecza i w XVI w. Świdnica przeżywała rozkwit: w latach 1517–1527 bito tu półgrosze („pölchen”), co doprowadziło do wojny handlowej z Polską, a gotycka fara uzyskała wieżę o wysokości 103 m – najwyższą w Śląsku (datę ukończenia źródła podają różnie: 1525 lub 1565). Od lat 60. XVI w. farę użytkowali ewangelicy. Wojna trzydziestoletnia przyniosła ruinę: rok 1633 z oblężeniem, pożarami i zarazą był najtragiczniejszy w dziejach miasta, a w 1642 r. zdobyli je Szwedzi. Na mocy pokoju westfalskiego ewangelicy wznieśli w latach 1656–1657 przed murami drewniany Kościół Pokoju, a farę oddano jezuitom, którzy w 1664 r. zbudowali przy niej kolegium i zbarokizowali wnętrze. Po wielkim pożarze 1716 r. odbudowano zabudowę rynku.

W 1741 r. miasto zajęli Prusacy, a Fryderyk II przebudował je w twierdzę, która w czasie wojny siedmioletniej czterokrotnie zmieniała właściciela; w 1807 r. skapitulowała przed wojskami napoleońskimi. Po zniesieniu twierdzy (od 1867 r.) na miejscu wałów powstały promenady i parki, a miasto rozwinęło się przemysłowo; w 1844 r. otrzymało połączenie kolejowe przez Jaworzynę Śląską, w 1899 r. stało się miastem wydzielonym. Ze świdnickiego gimnazjum ewangelickiego wyszli m.in. poeta Johann Christian Günther, architekt Bramy Brandenburskiej Carl Gotthard Langhans i twórca pruskiego Landrechtu Carl Gottlieb Suarez. W 1939 r. miasto liczyło ok. 39 tys. mieszkańców; w czasie wojny działały tu podobóz KL Gross-Rosen i obozy pracy.

8 maja 1945 r. do niemal niezniszczonego miasta wkroczyła Armia Czerwona; Świdnica znalazła się w Polsce, a ludność niemiecką do 1947 r. wysiedlono. W PRL część zabudowy Starego Miasta rozebrano, a w 1967 r. zawaliła się wieża ratuszowa (odbudowana w latach 2010–2012). W latach 1984–1990 mieściło się tu dowództwo Północnej Grupy Wojsk Armii Radzieckiej.

W rejestrze zabytków figuruje ponad 160 obiektów. Najcenniejsze to: katedra pw. św. Stanisława i św. Wacława – gotycka bazylika budowana od 1. połowy XIV w., z czterema zachodnimi portalami z ok. 1421 r., kryptą pod prezbiterium i chórem mieszczańskim, w 2017 r. uznana za Pomnik Historii; Kościół Pokoju z lat 1656–1657; ratusz (obecnie Muzeum Dawnego Kupiectwa); kolegium jezuickie, klasztory kapucynów i urszulanek, kościół św. Krzyża z komandorią krzyżowców, kaplica św. Barbary, kuria opatów krzeszowskich, kamienice rynkowe, mury obronne, cmentarz żydowski oraz zabytki techniki – wieża ciśnień z 1877 r. i zakład uzdatniania wody.