Wałbrzych

Wałbrzych (niem. Waldenburg, śl.-niem. Walmbrig) to miasto na prawach powiatu w województwie dolnośląskim, nad Pełcznicą, na Pogórzu Zachodniosudeckim i w paśmie Gór Wałbrzyskich; historycznie leży na Dolnym Śląsku. Według Wikipedii PL, powołującej się na dane GUS, pod koniec 2024 r. liczył 98 748 mieszkańców i miał około 84,7 km² powierzchni; jest głównym miastem aglomeracji wałbrzyskiej i siedzibą powiatu wałbrzyskiego, choć od 1 stycznia 2013 r. sam stanowi odrębny powiat grodzki. W latach 1975–1998 był stolicą województwa wałbrzyskiego. Po 1945 r. miasto krótko nazywano Borowieckiem; obecną nazwę Wałbrzych zatwierdzono administracyjnie 7 maja 1946 r.

Wikipedia PL podaje, że osada istniała już w 1191 r. i wyrosła z grodziska na pagórku nad Pełcznicą; Wikipedia DE uznaje to podanie za niedokumentowane i wiąże założenie Waldenburga z lat około 1290–1293, za księcia Bolka I. Pierwsza w pełni wiarygodna wzmianka pochodzi z 1305 r. (łac. Waldenberc, w księdze uposażeń biskupstwa wrocławskiego). Status miasta Wałbrzych uzyskał, według Wikipedii PL, w latach 1400–1426; Wikipedia DE nazywa go w 1426 r. jeszcze miasteczkiem (Städtchen). Od 1278 r. dzieje miasta wiązały się z księstwem świdnickim, potem z Czechami i Habsburgami, a w 1742 r. miasto przeszło do Prus. Przez ponad 250 lat Wałbrzych i okoliczne wsie należały do Czettritzów (zamek z lat 1604–1628), a od 1738 r. do Hochbergów z Książa; samorząd miejski działa od 1808 r.

Miasto zawdzięcza rozwój górnictwu węgla kamiennego (według Wikipedii PL najstarszy zapis o wydobyciu węgla w regionie, z 1561 r., dotyczy Białego Kamienia, a dokument z 1366 r. o sztolni w Starym Zdroju mówi o górnictwie rud srebra i ołowiu) oraz przemysłowi: w 1818 r. uruchomiono pierwszą przędzalnię mechaniczną, od 1820 r. rozwijała się porcelana, w 1853 r. dotarła tu kolej z Wrocławia, a w 1898 r. tramwaj elektryczny. W XIX i XX w. Wałbrzych włączał kolejne okoliczne wsie (m.in. Stary Zdrój, Podgórze, Biały Kamień, Sobięcin, Szczawienko, Książ), a w 1939 r. liczył około 65 tysięcy mieszkańców (DE: 64 136). II wojna światowa nie przyniosła miastu większych zniszczeń; w jego dzielnicach działały filie obozu Groß-Rosen, a pod Książem i w okolicy drążono podziemne kompleksy. Po 1945 r. większość niemieckich mieszkańców wysiedlono, a do miasta przybyli m.in. przesiedleńcy z Kresów i repatrianci z Francji. Największą liczbę ludności (141 161) odnotowano w 1991 r. Ostatnie kopalnie zamknięto w połowie lat 90.; dziś w północnej części miasta działa podstrefa Wałbrzyskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej, a dawna kopalnia „Julia” jest Centrum Nauki i Sztuki „Stara Kopalnia”.

Rejestr zabytków obejmuje w Wałbrzychu 245 pozycji; opisano je przy poszczególnych dzielnicach: zamek Książ, stare miasto z Rynkiem, kościoły, dziewiętnastowieczne kamienice i wille oraz liczne obiekty kopalń. Do obiektów, których nie przypisano do żadnej dzielnicy, należą m.in. pałac Tielscha przy ul. Armii Krajowej 7a (1860–1863), dawna fabryka Wunderlicha przy ul. Armii Krajowej 21 (1896), cmentarz żydowski z 1902 r. oraz wieża nadszybowa szybu „Chwalibóg” z 1888 r.