Walim

Walim (niem. Wüstewaltersdorf, dawniej Waltersdorf) to duża, uprzemysłowiona wieś, siedziba gminy w powiecie wałbrzyskim. Leży w dolinie Walimki i Sowiego Spławu u zachodniego podnóża Gór Sowich, na wysokości około 400–580 m n.p.m., przy drodze z Jedliny-Zdroju przez Przełęcz Walimską do Dzierżoniowa. Jest największą miejscowością gminy – w 2011 r. liczyła 2340 mieszkańców. W jej granicach znalazły się dawne odrębne wsie: Sędzimierz (niem. Neugericht), Grządki (Grund) i Dalków (Niedergrund).

Pierwotna nazwa Waltersdorf („wieś Waltera”) wywodzi się od zasadźcy. Według niemieckiej Wikipedii osadę założono prawdopodobnie około 1220 r., a po raz pierwszy wzmiankowano ją w 1305 r. jako Waltheri villa; polska Wikipedia podaje ogólniej początek XIV w. Wieś należała do księstwa świdnickiego, które po śmierci Bolka II (1368) przeszło pod panowanie czeskie. W okolicy wydobywano srebro – nazwa terenowa Walterspach odnosiła się do kopalnictwa, zaniechanego pod koniec XV w. Po 1425 r. wieś zniszczyli husyci; odbudowano ją w latach 1530–1548. Około 1600 r. upowszechniła się nazwa Wüstewaltersdorf („pusta wieś Waltera”), którą polska Wikipedia wiąże z wyludnieniem po wojnie trzydziestoletniej, suszach i zarazach. W połowie XVI w. właścicielem był Melchior von Seydlitz, który osadził tu protestantów z Czech, Moraw i hrabstwa kłodzkiego; w 1654 r. kościół ewangelicki przekazano katolikom. W tym samym roku dobra przeszły w ręce rodu von Zedlitz – z niego wywodził się pruski minister Karl Abraham von Zedlitz, uważany za twórcę egzaminu maturalnego, którego w Walimiu kilkakrotnie odwiedzał król Fryderyk II.

W XVII i XVIII w. Walim stał się ośrodkiem produkcji i handlu płótnem. Po przejściu Śląska pod władzę Prus (1742) wzniesiono ewangelicki dom modlitwy i szkołę; w 1743 r. odnotowano 143 tkaczy chałupników. Od 1765 r. odbywały się tu cotygodniowe targi płótna i przędzy, a w 1779 r. zbudowano dom kupiecki (Kaufhaus), w którym targi odbywano do 1830 r. W XVIII w. powstały kolonie Zedlitzhaide (1737, dziś Siedlików), Eckardtsberg (1777) i Friedrichsberg (1788); w 1805 r. ufundowano sierociniec Seylerów. W 1808 r. Zedlitzowie sprzedali Walim, a od 1827 r. majątek rozpadł się na części. Od 1816 r. wieś należała do powiatu wałbrzyskiego, a od 1874 r. była siedzibą okręgu urzędowego. W 1843 r. powstała fabryka tekstylna Meyer-Kauffmann, w 1848 r. tkalnia żakardowa; na bazie tkalni mechanicznych z 1848 i 1864 r. rozwinęły się zakłady Websky, Hartmann & Wiesen AG, zatrudniające w 1903 r. 1100 osób. W 1914 r. z Jugowic doprowadzono zelektryfikowaną kolej dojazdową (Wüstewaltersdorfer Kleinbahn) – jedną z pierwszych linii elektrycznych na obecnym obszarze Polski; zamknięto ją w 1959 r. i rozebrano.

W czasie II wojny światowej okolice Walimia objął program „Riese” – budowa podziemnych kompleksów w Górach Sowich o niewyjaśnionym do dziś przeznaczeniu. Od listopada 1943 r. w nieczynnej tkalni działał obóz pracy (filia KL Gross-Rosen) dla około 1500 więźniów, głównie Żydów; w 1944 r. po epidemii tyfusu zamieniono go na szpital Organizacji Todt. Po 1945 r. wieś nazwano najpierw Łokietek, a 7 maja 1946 r. zatwierdzono nazwę Walim. W latach 1957–1972 miała status osiedla. Po wojnie działały tu Zakłady Przemysłu Lniarskiego „Walim” (upadłe w 1992 r.) i zakłady przemysłu drzewnego; miejscowość była też letniskiem i ośrodkiem sportów zimowych.

W rejestrze zabytków znajdują się: kościół parafialny św. Barbary (wzniesiony w 1548 r. jako ewangelicki, od 1654 r. katolicki, wieża z 1777 r., przebudowy na początku XIX w. i w 1969 r.), poewangelicki kościół św. Jadwigi (według polskiej Wikipedii przebudowany w 1771 r., według niemieckiej ukończony w 1751 r.; wyposażenie z czasu budowy), w którym w 2014 r. odkryto grobowiec rodziny von Zedlitz, kaplice grobowe Klingberga (ok. 1813) i Seylerów (ok. 1800–1810), dawny dom kupiecki z 1779 r., kilka domów z XVIII i XIX w. (najstarszy, murowano-drewniany, z 1704 r.) oraz zespół dawnej tkalni z 1863 r. Udostępnione do zwiedzania Sztolnie Walimskie (kompleks „Rzeczka”) są jednym z siedmiu podziemnych kompleksów „Riese”.