Dawny cmentarz przykościelny z ogrodzeniem
  1. powiat gryfiński
  2. gm. Gryfino
  3. Wirów

wieś

Wirów

Dawna wieś cystersów z Kołbacza nad Tywą – z neoromańskim kościołem św. Anny na miejscu średniowiecznej świątyni i ćwierćwieczem na granicy szwedzko-brandenburskiej

2

miejsca na mapie
2 miejsca na mapie
Pierwsza wzmianka1282potwierdzenie dóbr Kołbacza przez margrabiów
Układ miejscowościulicówkaco to znaczy? ↓
Mieszkańcyok. 270NSP 2021
Szlaki3 szlakirowerowe: Wełtyńsko-Tywiański 2R, Stekliński 4R; pieszy Czepiński nad Jeziorem Wirów

Wirów (do 1945 r. niem. Wierow, w źródłach średniowiecznych i nowożytnych także Wirow i Wyrow) to wieś w gminie Gryfino, położona na Równinie Wełtyńskiej, ok. 5 km na południowy wschód od Gryfina, przy drodze powiatowej z Wełtynia do Bartkowa. Leży między doliną Tywy (ok. 1 km na południe) a Jeziorem Wełtyń; na skraju wsi rozlewa się niewielkie Jezioro Wirów (11 ha, głębokość do 7,3 m). Obręb wsi liczy 574 ha, z czego blisko trzy czwarte to użytki rolne. Według Narodowego Spisu Powszechnego z 2021 r. Wirów ma 272 mieszkańców; gminna ewidencja ludności podaje 235 osób zameldowanych na koniec 2025 r.

Ziemia cystersów. Okolice Wirowa weszły w orbitę klasztoru w Kołbaczu bardzo wcześnie: w 1212 r. (w starszej literaturze błędnie 1222) książę Bogusław II zezwolił cystersom na zakup od spadkobierców Warcisława „miejsca zwanego Woltina” (Wełtyń) za sto grzywien, wraz z opisem granic tej ziemi. Heinrich Berghaus, idąc za XIX-wiecznym historykiem Quandtem, przypuszczał, że wsie leżące w jej obrębie – Wełtyń, Gardno, Wirów, Bartkowo, Mielenko i inne – zostały założone lub przekształcone przez klasztor, a potem oddane rycerskim wasalom klasztornym; to jednak hipoteza, nie fakt potwierdzony dokumentem. Sam Wirów po raz pierwszy pojawia się z nazwy 25 kwietnia 1282 r., w wielkim potwierdzeniu dóbr klasztoru kołbackiego wystawionym w Chojnie przez margrabiów brandenburskich Ottona IV i Konrada I („Melne, Betecowe, Wirow, Woltin, Gardina…”); rok później, 2 lipca 1283 r. w Dąbiu, listę tę powtórzył książę Bogusław IV. We wcześniejszych potwierdzeniach z lat 1212–1274 wsi jeszcze nie ma – powstała więc zapewne w drugiej połowie XIII w., gdy klasztor zagospodarowywał ziemię wełtyńską. Powtarzana w literaturze data „1345” to kolejne potwierdzenie – lista dóbr klasztoru zatwierdzona w Pradze przez Karola IV Luksemburskiego, w której Wirów figuruje już jako wieś kościelna. Z 1339 r. znany jest Nicolaus Wirow, duchowny we wsi Święte pod Stargardem, który ufundował tam ołtarz i uposażył go czterema łanami; z fundacji tej wyrosło „wirowskie stypendium rodzinne”, zarządzane jeszcze w XIX w. przez sąd apelacyjny w Szczecinie. Berghaus domyślał się, że ksiądz pochodził właśnie stąd – ale i to pozostaje domysłem.

W domenie kołbackiej. Po sekularyzacji klasztoru w 1535 r. wieś stała się częścią książęcego, a od 1648 r. państwowego urzędu domenalnego (Amt) Kołbacz. Na Wielkiej Mapie Księstwa Pomorskiego Lubinusa z 1618 r. figuruje jako „Wier”. Matrykuła domeny z 1628 r. (wydana w 1863 r. przez Klempina i Kratza) wylicza w Wirowie młynarza z jednym łanem, pięć gospodarstw chłopskich, trzy pasterskie, dwa półłanowe gospodarstwa pracowników folwarcznych i rzemieślnika bez ziemi. Wojna trzydziestoletnia i wojny szwedzkie zrujnowały wieś: urbarz Amtu Kołbacz z 1700 r. notuje tylko trzy zasiedlone gospodarstwa – wolnego sołtysa i dwóch chłopów – reszta stała pusta.

Wieś na granicy. Reces graniczny zawarty w Szczecinie 4 maja 1653 r. między Szwecją a Brandenburgią podzielił Amt Kołbacz na dwie części. Wirów i Bartkowo – wsie, które sądownictwem i czynszem podlegały Kołbaczowi, ale pańszczyznę odrabiały na rzecz majątku Brusenfelde (Borzym) – sprawiły komisarzom „pewną trudność”, ostatecznie jednak przypadły Koronie Szwedzkiej, „aby osłonić brzeg Odry” po stronie szwedzkiej. Dopiero pokój w Saint-Germain (1679) przekazał Brandenburgii pas ziemi na wschód od Odry z Gryfinem, a wraz z nim najpewniej i Wirów. Przez ćwierć wieku wieś leżała więc na pograniczu dwóch państw.

Czasy pruskie. Sołectwo w Wirowie było wolnym sołectwem lennym – jego przywilej lenny datowany jest na 25 października 1725 r., a nadanie „wolnego domu” na 12 czerwca 1726 r. Brüggemann w 1784 r. opisał wieś jako liczącą 6 chłopów (jeden z nich w 1782 r. awansował z zagrodnika), nauczyciela, kuźnię, kilku chałupników, dom pasterza, 3 spichlerze i 18 dymów; kościół należał do synodu kołbackiego jako filia Wełtynia. Na południe od wsi, na Tywie, pracował wirowski młyn wodny z tartakiem – młyn dziedziczno-lenny o jednym kole podsiębiernym i sześciu stęporach do kaszy, do którego przymus mlewa mieli mieszkańcy Bartkowa, Wirowa, Wełtynia i folwarku Wittstock (dziś Wysoka Gryfińska). Z młyna tego wyrosła dzisiejsza osada Wirówek. W 1806 r. sześciu gospodarzy otrzymało umowy wieczystej dzierżawy (Erbpacht) – pierwszy krok uwłaszczenia w domenie; w 1827 r. wieś wykupiła od skarbu za 50 talarów prawo pierwszeństwa zimowego połowu na jeziorze sołeckim. Przy podziale domeny Wirów z młynem trafił do urzędu rentowego w Pyrzycach, choć w sprawach kościelnych i szkolnych pozostał przy Kołbaczu.

Kościół św. Anny. Wirów był wsią kościelną już w średniowieczu, ale o tamtej świątyni nie wiadomo nic poza tym, że istniała; na jej miejscu stoi dziś ceglany, nieotynkowany kościół neoromański z drugiej połowy XIX w. – prostokątna sala 14,5 na 9,2 m, z pełnołukowym portalem, szczytami w siedem blend i wnęką w kształcie krzyża łacińskiego w ścianie wschodniej. Wewnątrz przetrwało oryginalne wyposażenie: drewniane ławki, empora na zdobionych słupach i malowany, belkowy strop. Autorka karty ewidencyjnej NID (1996) wiąże budowę z „metryką odłączenia kościoła w Wirowie od reszty dóbr kościelnych” z 1827 r., o której pisze Berghaus – ale dokładna data budowy pozostaje nieustalona. Działkę kościelną (0,12 ha) otacza niski mur z głazów narzutowych; dawny cmentarz przykościelny NID datuje aż na XVI w., co sugeruje, że miejsce pochówków jest starsze od obecnego budynku. Kościół, cmentarz i mur wpisano do rejestru zabytków w 2014 r. (nr A-1232). Poza wsią, przy rozwidleniu dróg w jej północno-wschodniej części, zachował się osobny XIX-wieczny cmentarz poewangelicki. W 1868 r. kościół był filią Sobieradza, w 1912 r. – parafii w Wełtyniu; 6 czerwca 1946 r. poświęcono go jako katolicki pod wezwaniem św. Anny, początkowo przy parafii w Chojnie, dziś jest filią parafii w Wełtyniu.

Jak czytać wieś. Wirów wytyczono jako owalnicę na osi północny wschód – południowy zachód, z kościołem i nawsiem pośrodku; dziś ten układ jest zatarty i wieś ma postać łukowatej ulicówki, odchodzącej od drogi powiatowej. Z zabudowy przetrwało kilka domów z przełomu XIX i XX w. (ujętych w gminnej ewidencji zabytków). Berghaus w latach 60. XIX w. liczył we wsi 192 mieszkańców, 20 domów mieszkalnych i 4 budynki gospodarcze, a ziemię wirowską zaliczał do najmniej urodzajnych w powiecie; w 1905 r. mieszkały tu 142 osoby. Na polach wsi archeolodzy zarejestrowali kilka stanowisk, w tym obozowisko mezolityczne – ślad obecności człowieka nad Tywą na tysiące lat przed cystersami.

Jak czytać układ miejscowości

Ulicówka

Zabudowa ciągnie się zwartym szeregiem po obu stronach jednej drogi, jak w miejskiej ulicy. To jeden z najprostszych i najczęstszych układów wsi; zagrody stoją szczytem albo kalenicą do drogi, a za nimi ciągną się wąskie pasy pól.

Wirów w datach

  1. 1212Książę Bogusław II zezwala cystersom z Kołbacza na zakup „miejsca zwanego Woltina” (Wełtyń) za sto grzywien – w granicach tej ziemi leży przyszły Wirów.
  2. 1282Pierwsza wzmianka: „Wirow” wśród dóbr klasztoru w Kołbaczu potwierdzonych 25 kwietnia w Chojnie przez margrabiów Ottona IV i Konrada I; potwierdzenie księcia Bogusława IV 2 lipca 1283 r. w Dąbiu.
  3. 1345Wirów na liście dóbr klasztoru potwierdzonej w Pradze przez Karola IV – już jako wieś kościelna. Ponowne potwierdzenie własności kościelnej w 1355 r.
  4. 1535Sekularyzacja klasztoru w Kołbaczu; wieś wchodzi w skład książęcego urzędu domenalnego (Amt) Kołbacz.
  5. 1618Wieś jako „Wier” na Wielkiej Mapie Księstwa Pomorskiego Eilharda Lubinusa.
  6. 1628Matrykuła domeny: młynarz z jednym łanem, 5 gospodarstw chłopskich, 3 pasterskie, 2 półłanowe gospodarstwa pracowników folwarcznych i rzemieślnik bez ziemi.
  7. 1653Reces graniczny ze Szczecina (4 maja) oddaje Wirów i Bartkowo szwedzkiej części Pomorza, „aby osłonić brzeg Odry”; po pokoju w Saint-Germain (1679) wieś wraca pod Brandenburgię.
  8. 1700Urbarz Amtu Kołbacz: zasiedlone tylko 3 gospodarstwa (wolny sołtys i dwóch chłopów), pozostałe puste – ślad zniszczeń XVII wieku.
  9. 1725Przywilej lenny wolnego sołectwa (25 października); rok później nadanie „wolnego domu” we wsi.
  10. 1784Brüggemann opisuje wieś: 6 chłopów, nauczyciel, kuźnia, 18 dymów, kościół filialny Wełtynia; na Tywie młyn wodny z tartakiem – zalążek dzisiejszego Wirówka.
  11. 1806Sześciu gospodarzy otrzymuje umowy wieczystej dzierżawy (16 stycznia) – początek uwłaszczenia; w 1827 r. wieś wykupuje prawo zimowego połowu na jeziorze sołeckim.
  12. 2. poł. XIX w.Budowa obecnego ceglanego, neoromańskiego kościoła na miejscu średniowiecznej świątyni (dokładna data nieustalona). W latach 60. wieś liczy 192 mieszkańców.
  13. 19466 czerwca poświęcenie kościoła jako katolickiego pw. św. Anny; wieś otrzymuje nazwę Wirów.
  14. 2014Kościół, cmentarz przykościelny i kamienny mur wpisane do rejestru zabytków (nr A-1232).

Źródła

  • L.W. Brüggemann, Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern, cz. II t. 1, Stettin 1784, s. 117–118 i 120 (hasło Wierow, młyn wirowski, dobra klasztoru wg dokumentu z 1345 r.) — skan Bayerische Staatsbibliothek: archive.org
  • H. Berghaus, Landbuch des Herzogthums Pommern und des Fürstenthums Rügen, cz. II t. 3: Die Kreise Greifenhagen und Piritz, Anklam 1868, s. 362–363 (hasło Wirow), s. 53 (matrykuła Amtu Kołbacz z 1628 r. za: Klempin, Kratz, Matrikeln und Verzeichnisse der Pommerschen Ritterschaft, Berlin 1863), s. 54–55 (reces graniczny z 1653 r. za: Dähnert, Sammlung Pommerscher Landes-Urkunden, t. I), s. 59–60 (urbarz 1700, młyny XVIII w.), s. 91–92 (ziemia Woltin, dokument z 1222 r.) — skan: archive.org
  • Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, Leipzig 1912, t. 2, s. 1140 (Wierow: 142 mieszkańców, Amtsbezirk Garden, parafia Woltin) — meyersgaz.org
  • Eilhard Lubinus, Wielka Mapa Księstwa Pomorskiego, 1618 (wieś jako „Wier”) — za: Plan odnowy miejscowości Wirów
  • Karta ewidencyjna zabytku architektury („karta biała”) kościoła filialnego pw. św. Anny w Wirowie, oprac. Angelika Szerniewicz, Ośrodek Dokumentacji Zabytków, X 1996 — Narodowy Instytut Dziedzictwa (CC0): zabytek.pl
  • Karta cmentarza: przykościelny cmentarz ewangelicki w Wirowie (datowany XVI w.) — NID: zabytek.pl
  • Gminna Ewidencja Zabytków – Wirów, oprac. P. Górkiewicz 2012, aktualizacja H. Bobrowicz 2014 (obiekty, stanowiska AZP 34-05, decyzja ZWKZ nr 385/2014) — BIP Gryfino: bip.gryfino.pl
  • Plan odnowy miejscowości Wirów na lata 2010–2017, zał. do uchwały Rady Miejskiej w Gryfinie (historia wsi 1345–1945, układ przestrzenny, jeziora, szlaki, obręb) — gryfino.pl
  • Raport o stanie gminy Gryfino za 2025 rok (ludność sołectw, sołtys) — BIP Gryfino: bip.gryfino.pl
  • Główny Urząd Statystyczny, Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2021 – ludność miejscowości (272 mieszkańców) — za: polskawliczbach.pl
  • Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych (GUGiK) i TERYT (GUS) – położenie, kod SIMC 0776551
  • Amtsbezirk Garden 1874–1945 (przynależność administracyjna Wierow) — territorial.de
  • Parafia pw. MB Różańcowej w Wełtyniu – strona kościoła filialnego w Wirowie (pierwsza wzmianka 1345, przynależność do cystersów) — parafia-weltyn.pl
  • Wikipedia, hasło „Wirów (województwo zachodniopomorskie)” — pl.wikipedia.org
  • Pommersches Urkundenbuch, t. II cz. 2 (1278–1286), wyd. R. Prümers, Stettin 1885: nr 1232 (25 IV 1282, Chojna – margrabiowie Otto IV i Konrad I potwierdzają dobra Kołbacza, w tym „Wirow”) i nr 1268 (2 VII 1283, Dąbie – potwierdzenie Bogusława IV); t. I cz. 1, wyd. R. Klempin, Stettin 1868 – zestawienie potwierdzeń dóbr Kołbacza (Wirow dopiero od 1282) — skany KPBC na archive.org: archive.org

Lokalizacja administracyjna

Gdzie leży Wirów

Od województwa do miejscowości — trzy przybliżenia. Każda mapa prowadzi do atlasu: wszystkich miejsc i miejscowości w gminie, powiecie i regionie.

53,2341° N · 14,5576° E Granice: PRG, GUGiK · kliknij, żeby przejść do atlasu gminy, powiatu lub województwa

Czytelnia

Artykuły z gminy Gryfino

Wszystkie artykuły

Po sąsiedzku

Najbliższe miejscowości

Cała gmina Gryfino