Dawny cmentarz ewangelicki
  1. powiat gryfiński
  2. gm. Gryfino
  3. Gardno

wieś

Gardno

Wieś cystersów z najstarszym kościołem okolicy i gotlandzką Madonną – po wojnie trzydziestoletniej zamieniona w folwark, w XIX w. z cukrownią, dziś przy węźle S3

4

miejsca na mapie
4 miejsca na mapie
Pierwsza wzmianka1240potwierdzenie dóbr Kołbacza
Układ miejscowościowalnicaco to znaczy? ↓
Mieszkańcyok. 890NSP 2021

Gardno (do 1945 r. niem. Garden; w średniowieczu Gardena, Gardina) to duża wieś w gminie Gryfino na Równinie Wełtyńskiej, ok. 8 km na wschód od Gryfina, przy skrzyżowaniu dróg wojewódzkich nr 119 (ze Szczecina) i nr 120 (Gryfino–Stare Czarnowo) oraz przy jednym z nielicznych w okolicy węzłów drogi ekspresowej S3. Wieś leży między dwoma jeziorami – Górnym i Dolnym (niem. Ober- i Niedersee) – ok. 3 km na wschód od Wełtynia. Ze spisem 894 mieszkańców (2021) jest jedną z najludniejszych wsi gminy; ok. 0,6 km na wschód od zabudowań działa od 2008 r. podstrefa Kostrzyńsko-Słubickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej (57,6 ha).

W dobrach cystersów. Gardno leżało na ziemi wełtyńskiej, którą klasztor w Kołbaczu nabył w 1212 r., ale z nazwy pojawia się później: po raz pierwszy w potwierdzeniu dóbr klasztoru z 1240 r. („Gardena”), a w 1242 r. wśród świadków dokumentu dla opactwa występuje Hinricus, sołtys z Gardna – wieś miała więc już wtedy sołtysa, a zatem i lokacyjną organizację. Kolejne potwierdzenia z lat 1282 i 1283 wymieniają ją obok Wirowa i Wełtynia. Informacja o erygowaniu parafii w 1300 r., powtarzana w internetowych wykazach parafii, nie ma wskazanego źródła; dokumentacja konserwatorska mówi ostrożniej, że kościół zbudowany wkrótce po połowie XIII w. był już siedzibą parafii.

Najstarszy kościół w okolicy. Kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa (w rejestrze NID figuruje pod dawniejszą nazwą „Matki Boskiej Różańcowej”) należy do najstarszych wiejskich świątyń Pomorza Zachodniego: wzniesiono go prawdopodobnie około połowy XIII w. z granitowej kostki, w formach przejściowych między romanizmem a wczesnym gotykiem. Jest orientowany, bezwieżowy, z krótką nawą, węższym, wydłużonym prezbiterium i półkolistą apsydą – rzadkością na Pomorzu; dwa portale boczne od południa są późnoromańskie, półkoliste, portal zachodni – już ostrołukowy. W średniowieczu Gardno było ośrodkiem kultu maryjnego: stąd pochodzą dwie drewniane figury Marii z Dzieciątkiem – starsza z ok. 1260 r., uważana za najstarszą rzeźbę kultową z terenu Pomorza Zachodniego, i młodsza z ok. 1300 r. – dziś w Muzeum Narodowym w Szczecinie, łączone z warsztatem gotlandzkim lub pomorskim pod wpływem Gotlandii. Około 1535 r. kościół przejęli ewangelicy; w XVIII–XIX w. był filią parafii w Sobieradzu. W 1893 r. odrestaurowano go, wybijając nowe okna w ceglanych obramieniach i wznosząc ceglane szczyty; Berghaus odnotował, że kościół nie ma wieży, dzwon wisi w dzwonnicy, a w 1855 r. właściciel majątku Kögel podarował organy. Zniszczony w 1945 r. lub wkrótce potem (przetrwały tylko mury obwodowe), został odbudowany w latach 1978–1979 i 9 maja 1978 r. poświęcony jako kościół nowej parafii; w 2011 r. przeszedł gruntowny remont. W rejestrze zabytków jest od 1956 r. (nr 117, obecnie A-1012), a od 2012 r. także otaczający go cmentarz przykościelny ze starodrzewem.

Wieś, która stała się folwarkiem. Przed wojną trzydziestoletnią Gardno było pełną wsią chłopską: wolne sołectwo, 15 gospodarstw kmiecych i 5 zagrodniczych. Wojna zniszczyła 14 z 15 gospodarstw i w 1653 r. ich ziemie – 47 łanów wraz z sołectwem – obrócono na folwark domeny kołbackiej; we wsi został jeden kmieć i dwóch zagrodników, a w 1756 r. osadzono czterech nowych. Już w 1652–1653 r. majątek był zastawiony: najpierw radcy Mathiasowi von Krockow za zaległą pensję z czasów Bogusława XIV, potem rotmistrzowi Abrahamowi Zautschmannowi za pożyczkę dla elektora. W 1784 r. Brüggemann opisał Gardno jako folwark z „długim domem”, jednego chłopa, sześciu zagrodników, szkołę, kuźnię i 12 dymów; mieszkańcy nie mieli łąk i siano wynajmowali na Międzyodrzu. Folwark obsługiwała pańszczyzna z Gardna, Bartkowa, Borzymia, Mielenka, Chwarstnicy, Wirowa i Sobieradza.

Majątek Rattów, Köglów i Jonasów. W 1811 r. państwo oddało folwark w dziedziczną dzierżawę Ernstowi Gottliebowi Rattowi, deputowanemu ziemstwa, za 8 100 talarów i roczny czynsz; czynsz wykupiono już w 1818 r. Po śmierci Ratta (1822) majątek przejął jego zięć Friedrich August Kögel, który przez ćwierć wieku zabiegał o uznanie Gardna za dobra rycerskie – w 1836 r. uzyskał dla niego prawo głosu w sejmiku powiatowym, pełnych praw ziemiańskich odmówiono mu jednak w 1848 i 1860 r. W 1851 r. wydzielił z majątku folwark Neuhaus (dziś nieistniejący), a w 1859 r. sprzedał Gardno zięciowi, porucznikowi Jonasowi. Ten wraz ze wspólnikiem Lignerem prowadził tu jedną z dwóch cukrowni powiatu gryfińskiego – w 1867 r. przerobiła 179 tys. cetnarów buraków – oraz dużą gorzelnię. Majątek i wieś liczyły wtedy 501 mieszkańców, z czego ok. 70 rodzin robotników cukrowni; obręb majątku (2 531 mórg) należał do najurodzajniejszych w powiecie. Od 1874 r. do 1945 r. Gardno było siedzibą okręgu urzędowego (Amtsbezirk) i urzędu stanu cywilnego dla Wełtynia, Wirowa i Sobieradza. Z tego okresu zachował się zespół folwarczny z oborą i stajnią (w gminnej ewidencji zabytków). Poza wsią był zlokalizowany cmentarz ewangelicki.

Dziś. Po 1945 r. majątek przejęło państwo. Współczesne Gardno to najbardziej „przemysłowa” z wsi gminy: węzeł S3, strefa ekonomiczna i rosnąca zabudowa; liczba mieszkańców zameldowanych w 2025 r. wynosiła 813. Na polach wokół wsi archeolodzy zarejestrowali kilkanaście stanowisk, w tym cmentarzysko i osady pradziejowe.

Jak czytać układ miejscowości

Owalnica

Domy stoją wokół wrzecionowatego placu — nawsia — na którym zwykle był staw, kościół albo pastwisko. Drogi rozchodzą się na obu końcach wsi i tam się łączą. Taki układ zakładano w średniowieczu, m.in. przy kolonizacji Pomorza; widać go do dziś na mapie i z lotu ptaka.

Gardno w datach

  1. 1240„Gardena” po raz pierwszy w potwierdzeniu dóbr klasztoru w Kołbaczu; w 1242 r. sołtys Hinricus z Gardna świadkiem dokumentu dla opactwa.
  2. ok. 1250Budowa granitowego kościoła z półkolistą apsydą – jednego z najstarszych wiejskich na Pomorzu Zachodnim; ok. 1260 r. powstaje figura Madonny z Gardna (dziś Muzeum Narodowe w Szczecinie).
  3. 1282Gardno w wielkich potwierdzeniach dóbr Kołbacza przez margrabiów (1282) i Bogusława IV (1283).
  4. 1535Sekularyzacja klasztoru; kościół przejmują ewangelicy, wieś wchodzi do domeny Kołbacz.
  5. 1653Po zniszczeniach wojny trzydziestoletniej ziemie 14 opustoszałych gospodarstw (47 łanów) obrócone na folwark domeny; majątek w zastawie u von Krockowa i rotmistrza Zautschmanna.
  6. 1756Osadzenie czterech nowych zagrodników; w 1784 r. Brüggemann liczy we wsi 12 dymów.
  7. 1811Folwark oddany w dziedziczną dzierżawę Ernstowi Gottliebowi Rattowi; czynsz wykupiony w 1818 r. – Gardno staje się majątkiem prywatnym.
  8. 1836Majątek F.A. Kögla uzyskuje prawo głosu w sejmiku powiatowym; 1851 wydzielenie folwarku Neuhaus; 1855 Kögel funduje organy.
  9. 1859Sprzedaż majątku porucznikowi Jonasowi; cukrownia Jonasa i Lignera przerabia w 1867 r. 179 tys. cetnarów buraków; wieś i majątek liczą 501 mieszkańców.
  10. 1874Gardno siedzibą Amtsbezirk i urzędu stanu cywilnego dla okolicznych wsi (do 1945 r.).
  11. 1893Restauracja kościoła: nowe okna w ceglanych obramieniach, ceglane szczyty.
  12. 1945Kościół zniszczony (zachowane mury obwodowe); majątek przejmuje państwo. Wpis kościoła do rejestru zabytków w 1956 r.
  13. 1978Odbudowa kościoła (1978–1979) i poświęcenie 9 maja jako siedziby parafii pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa.
  14. 2008Utworzenie podstrefy Kostrzyńsko-Słubickiej SSE przy węźle S3; w 2011 r. remont kościoła, w 2012 r. wpis cmentarza do rejestru.

Źródła

  • Pommersches Urkundenbuch, t. I cz. 1 (786–1253), wyd. R. Klempin, Stettin 1868 – zestawienie potwierdzeń dóbr Kołbacza (Gardena od potwierdzenia z 1240 r.) — archive.org
  • Pommersches Urkundenbuch, t. II cz. 2 (1278–1286), wyd. R. Prümers, Stettin 1885: nr 1232 (1282, „Gardina”) i nr 1268 (1283, „Garden”) — archive.org
  • L.W. Brüggemann, Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern, cz. II t. 1, Stettin 1784, s. 109 (hasło Garden: folwark, 12 dymów, zniszczenia wojny trzydziestoletniej, 1756) — archive.org
  • H. Berghaus, Landbuch des Herzogthums Pommern und des Fürstenthums Rügen, cz. II t. 3: Die Kreise Greifenhagen und Piritz, Anklam 1868, s. 22 (cukrownie), s. 59 (folwark Garden i pańszczyzna), s. 337–338 (zastawy 1652–1653, w haśle Sinzlow), s. 382–384 (Garden, kreistagsfähiges Gut: 1653, 1811, Ratt, Kögel, Jonas, cukrownia, 501 mieszkańców, kościół, Neuhaus) — archive.org
  • Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl – kościół parafialny w Gardnie (rejestr nr 117/1956, A-1012/2011; opis wg karty E. Soroki 1990: 1242, ok. 1535, 1893, 1945, 1978–1979, 2011), cmentarz przykościelny (A-1012/2012), zespół folwarczny, cmentarz ewangelicki, stanowiska archeologiczne — zabytek.pl
  • Encyklopedia Pomorza Zachodniego pomeranica.pl, hasło „Madonna z Dzieciątkiem z Gardna (1260)” – za Wikipedią
  • Amtsbezirk Garden 1874–1945 (gminy Garden, Wierow, Woltersdorf, Woltin; Gutsbezirke Garden i Neuhaus do 1932) — territorial.de
  • Rozporządzenie Rady Ministrów z 15 XII 2008 r. (Dz.U. 2008 nr 232 poz. 1551) – podstrefa Gryfino K-S SSE, 57,59 ha – za Wikipedią
  • Raport o stanie gminy Gryfino za 2025 rok, tab. 1 i 3 (ludność 2021–2025, sołtys) — BIP Gryfino: bip.gryfino.pl
  • Główny Urząd Statystyczny, Narodowy Spis Powszechny 2021 – ludność miejscowości (894) — za: polskawliczbach.pl
  • Wikipedia, hasła „Gardno (powiat gryfiński)” i „Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa w Gardnie” — pl.wikipedia.org

Lokalizacja administracyjna

Gdzie leży Gardno

Od województwa do miejscowości — trzy przybliżenia. Każda mapa prowadzi do atlasu: wszystkich miejsc i miejscowości w gminie, powiecie i regionie.

53,2611° N · 14,6194° E Granice: PRG, GUGiK · kliknij, żeby przejść do atlasu gminy, powiatu lub województwa

Czytelnia

Artykuły z gminy Gryfino

Wszystkie artykuły

Po sąsiedzku

Najbliższe miejscowości

Cała gmina Gryfino