Wełtyń

Wełtyń (do 1945 niem. Woltin) to duża wieś w gminie Gryfino, położona przy północno-zachodnim skraju malowniczego Jeziora Wełtyńskiego, na którym leżą trzy wyspy (na dwóch działają ośrodki turystyczne). Osadnictwo na tym terenie sięga neolitu, a trwały ślad zostawiła tu kultura łużycka; ok. IV wieku p.n.e. dotarli tu Scytowie, później ludy germańskie, aż w VI wieku n.e. tereny zdominowali Słowianie, dając początek plemieniu Pyrzyczan. To oni wznieśli na półwyspie wcinającym się w jezioro warowny gród, który stał się ważnym ośrodkiem władzy plemiennej związanym z kasztelanią pyrzycką — średniowieczne grodzisko przetrwało do dziś, choć przebadano je jedynie powierzchniowo, w 1971 roku.

Wełtyń pojawia się w źródłach pisanych już w 1222 roku, gdy książę Bogusław II potwierdził prawa cystersów kołbackich do tych ziem. Już w 1226 roku istniał tu wolny targ (wzmiankowany ponownie w 1255 i 1282 roku), a skrzyżowanie szlaków handlowych przyspieszyło rozwój osady na tyle, że w 1299 roku Wełtyń określono jako miasteczko (forum). Według historiografii niemieckiej prawa miejskie utracił dopiero na przełomie XVI i XVII wieku — pośrednio potwierdza to zwarta zabudowa skupiona wokół trójkątnego rynku, działający w XVII–XVIII wieku szpital św. Jerzego oraz miejska pieczęć z inskrypcją „SECR BVRGENS IN WOLTIN”, zachowana podobno aż do 1784 roku. W średniowiecznych dokumentach nazwa miejscowości występowała w wielu formach: Woltina, Woltin, Woltyna, Woldyn.

Do dziś zachował się niestandardowy układ dróg wełtyńskich, przypominający plany ulic Bani czy Morynia — fenomen rzadko spotykany w tej skali w Polsce. W latach sześćdziesiątych XIX wieku we wsi stało 104 domów mieszkalnych i 136 budynków gospodarczych, działały dwie osobne szkoły, karczma, kuźnia, trzy cegielnie, młyn i dwa wiatraki. W latach 1945–1954 Wełtyń był siedzibą osobnej gminy.

Najcenniejszym zabytkiem jest kamienno-ceglany kościół pw. Matki Boskiej Różańcowej (dawniej św. Szczepana) — pierwsza świątynia w tym miejscu powstała w XIII wieku pod patronatem kościoła Mariackiego w Szczecinie, a obecny budynek pochodzi z 2. połowy XV wieku; wieżę i zakrystię dobudowano kilkadziesiąt lat później, a całość przebudowano w 1690 i 1784 roku. Kościół jest orientowany, z prostokątną nawą zakończoną od wschodu trójbocznym prezbiterium. We wnętrzu zachowały się osiemnastowieczny, barokowy ołtarz i ambona, a przede wszystkim wyjątkowe, gotycko-renesansowe polichromie ścienne z XVI wieku, pokrywające niemal całą ścianę nawy. Na przykościelnym cmentarzu urządzono dziś lapidarium, na którym można zobaczyć m.in. poniemiecki, żeliwny krzyż.

Wełtyń leży przy drodze nr 120, w niewielkiej odległości od drogi krajowej nr 31 (5,9 km) i drogi E65 (5,3 km); do Gryfina jest stąd 6,4 km, do Gardna 3,2 km, a do Wirowa 4,8 km. Jako duża wieś sołecka, z licznymi gospodarstwami rolnymi i bliskim sąsiedztwem jeziora, wypracowała sobie charakter rolniczo-letniskowy — jest chętnie odwiedzana przez wędkarzy i turystów szukających wypoczynku nad wodą.