Jedlinka

Jedlinka (niem. Tannhausen; dawniej trzy części: Nieder-, Mittel- i Ober-Tannhausen) to dawna wieś, dziś południowa część miasta Jedlina-Zdrój, o długości około 2 km, leżąca na pograniczu Gór Wałbrzyskich i Gór Sowich, wzdłuż Bystrzycy i jej lewego dopływu, na wysokości około 410–430 m n.p.m. Przez Jedlinkę przechodzi fragment Głównego Szlaku Sudeckiego ze schroniska „Andrzejówka” na Włodarza.

Jedlinka powstała prawdopodobnie w połowie XIII w. jako osada leśna; według polskiej Wikipedii pierwsze wzmianki o Tannhausen pochodzą z XIII w., gdy należała do księcia Bolka I. W XVII w. była już dużą wsią obejmującą obszar na północ od Głuszycy. Od 1697 r. (według niemieckiej Wikipedii źródło wzmiankowano w 1694 r.) wykorzystywano leczniczo tutejsze źródło, a w 1723 r. właściciel Jedlinki Johann Christoph von Seherr-Thoss założył uzdrowisko Charlottenbrunn, z którego wyrosła dzisiejsza Jedlina-Zdrój. W XVIII w. rozpoczęto wydobycie węgla kamiennego – w 1742 r. powstała kopalnia „Joseph”; w drugiej połowie stulecia wieś była dużym ośrodkiem tkactwa chałupniczego, a w 1771 r. zbudowano pierwszy bielnik. W 1840 r. trzy części wsi liczyły łącznie prawie 200 domów, były tu pałac, dwa folwarki, 5 młynów wodnych, 2 gorzelnie, tartak, kościół, szkoła katolicka i wiele warsztatów. W 1862 r. firma Websky, Hartmann & Wiesen uruchomiła tu przędzalnię i bielnik lnu. Od połowy XIX w. Jedlinka stanowiła zaplecze uzdrowiska – powstały gospody i szlaki turystyczne. W 1910 r. liczyła 1624, a w 1933 r. 1772 mieszkańców. W czasie II wojny światowej działała tu filia obozu koncentracyjnego Gross-Rosen (według niemieckiej Wikipedii około 2000 więźniów, głównie Żydów, zatrudnionych przy budowie torów i sztolni), a w pałacu w latach 1944–1945 mieściło się biuro projektowe Organizacji Todt. Ostatnim przedwojennym właścicielem majątku był Gustav Boehm. Po 1945 r. Jedlinka pozostała wsią rolniczo-przemysłową; w latach 1946–1954 była gromadą w gminie Głuszyca, w 1954 r. większą częścią weszła do osiedla Jedlina Zdrój (mniejszą włączono do Głuszycy), a od 1967 r. jest częścią miasta.

W rejestrze zabytków znajduje się zespół pałacowy: pałac, dwie oficyny i park. Datowanie jest w źródłach rozbieżne: rejestr podaje lata 1862–1889 (pałac 1862–1864), polska Wikipedia – drugą połowę XVIII w. lub początek XVII w. (barokowy dwór przebudowany w drugiej połowie XIX w.), niemiecka – rok 1792 i budowę dla kupca Theodora Langera; projekt przypisuje się Carlowi Gotthardowi Langhansowi. Po wojnie pałac przekazano PGR-owi i używano jako magazyn; w 2004 r. kupiła go spółka rodziny Ledów, która odrestaurowała zespół – dziś mieści muzeum, hotel i sale balowe, a od 2014 r. w jednym z budynków działa Browar Jedlinka. Zachował się też dawny kościół ewangelicki oraz wille i domy mieszkalne.