Struga

Struga (niem. Adelsbach) to wieś łańcuchowa w dolinie Czyżynki, na północno-zachodnich przedpolach Wałbrzycha, wśród wzniesień Pogórza Wałbrzyskiego i u podnóża Masywu Trójgarbu. Wikipedia DE datuje powstanie Adelsbach na lata 1210–1215 jako siedziby majątku rycerskiego, związanego prawdopodobnie z okręgiem zamku Cisy; Wikipedia PL mówi o pierwszych wzmiankach w XIII w. w związku z budową tego zamku. W 1305 r. wieś wymieniono w księdze uposażeń biskupstwa wrocławskiego jako osadę z kościołem. W 1382 r. majątek należał do Ulricha von Schoff. Dalsze losy właścicieli źródła podają różnie: według Wikipedii PL od 1400 r. wieś miał Ulrich von Czettritz, a według hasła o pałacu po bezpotomnej śmierci Ulricha Schaffa (zm. 1412) przeszła na króla czeskiego i w 1453 r. została sprzedana Hermannowi von Czettritz; Wikipedia DE wymienia Czettritzów jako właścicieli od początku XV w. do połowy XVII w. i mówi, że Abraham von Czettritz zbudował w 1453 r. pierwszą rezydencję. Po 1664 r. wieś bywała dzielona na Górny i Dolny Adelsbach. W 1742 r. weszła w granice Prus; od 1760 r. rozwijało się tu domowe tkactwo. W 1818 r. mieszkało tu 551 osób, w 1939 r. – 1180, a w 2011 r. – 859.

Pałac, według Wikipedii PL, wyrósł w miejscu XIV-wiecznego zamku Schaffów (wzmiankowanego w 1377 r.), z którego przetrwały relikty kamiennej wieży mieszkalnej. Zasadniczą renesansową rozbudowę z krużgankami, sgraffitem i wieżą schodową przeprowadzono około 1565 r. (Czettritzowie). Wikipedia PL pisze, że po 1718 r. majątek nabył Christian von Kluge i w latach 30. XVIII w. przebudował budowlę w stylu barokowym, a Wikipedia DE podaje, że w 1718 r. przejęli go hrabiowie Stolberg-Stolberg. Po 1945 r. pałac stał się własnością PGR i zaczął popadać w ruinę; w 1965 r. zawaliła się część dachu i stropów, a w 1992 r. spłonęła oficyna. W 2003 r. kompleks kupili prywatni właściciele, którzy zabezpieczyli budynek i prowadzą jego odbudowę; w 2019 r. podczas remontu sali balowej odkryto pod tynkiem 24 renesansowe portrety władców. Wikipedia PL zaznacza, że zachowała się tu uznawana za najdłuższą w Polsce renesansowa wieża schodowa ze spiralnymi schodami z jednego pnia modrzewia. Do rejestru zabytków wpisano pałac z oficyną (1560 r., przebudowaną w 1730 r.) i park z 3. ćwierci XIX w.

Kościół pw. Matki Bożej Bolesnej, wzmiankowany w 1305 r., wzniesiono w 1532 r. i później odnawiano; wewnątrz znajdują się gotycka rzeźba Madonny z Dzieciątkiem, XVIII-wieczny ołtarz i epitafia Czettritzów z lat 1541–1605. Obok stoi XVII-wieczna dzwonnica cmentarna. Według Wikipedii DE w czasie reformacji świątynia była ewangelicka, w 1653 r. przekazano ją katolikom i była filią w Starych Bogaczowicach.

Pod Strugą doszło do dwóch bitew. 6 lipca 1762 r., w czasie wojny siedmioletniej, korpus austriacki gen. Brentano odparł znacznie liczniejsze wojska pruskie dowodzone przez Fryderyka II; według Wikipedii PL Prusacy stracili 1352 żołnierzy, Austriacy 254. 15 maja 1807 r. na Czerwonym Wzgórzu między Strugą a Lubominem starli się ułani Legii Polsko-Włoskiej z Prusakami; Wikipedia PL pisze o ich zwycięstwie, a Wikipedia DE o przełamaniu zapory wojsk francuskich majora Piotra Świderskiego przez pruski oddział majora Losthina.