Cmentarz przykościelny z ogrodzeniem
  1. powiat gryfiński
  2. gm. Gryfino
  3. Borzym

wieś

Borzym

Leśna osada cystersów nad rynnowym jeziorem – 84 łany z 1259 r. i kościół odbudowany po pożarze 1792 r.

2

miejsca na mapie
2 miejsca na mapie
Pierwsza wzmianka1259Boryn · 1226 w falsyfikacie
Układ miejscowościowalnicaco to znaczy? ↓
Mieszkańcyok. 340NSP 2021
SzlakiSzlak rowerowy Wełtyńsko-Tywiański 2R

Wieś nad Jeziorem Borzymskim. Borzym (do 1945 r. niem. Borin) leży ok. 11 km na południowy wschód od Gryfina, przy drodze do Pyrzyc, na Równinie Wełtyńskiej. Zabudowa ciągnie się wzdłuż rynnowego Jeziora Borzymskiego (27,6 ha, do 9,5 m głębokości), a od zachodu grunty wsi zamyka dolina Tywy; ponad 40% sołectwa (1375 ha) zajmują lasy. Wieś zachowała średniowieczny układ owalnicy wytyczonej równolegle do brzegu jeziora, na osi południowy zachód – północny wschód, z kościołem i cmentarzem pośrodku; w stronę północno-zachodnią przechodzi w ulicówkę. W spisie powszechnym 2021 r. Borzym liczył 339 mieszkańców. Przez wieś biegnie niebieski szlak rowerowy Wełtyńsko-Tywiański.

Nazwa i najstarsze wzmianki. Nazwa wywodzi się od słowiańskiego bor – lasu sosnowego; już Heinrich Berghaus w 1868 r. tłumaczył ją dawną leśną głuszą, w której osiedlili się przybysze. W potwierdzeniu dóbr kołbackich przez Barnima I z 28 czerwca 1255 r. granica posiadłości klasztoru biegnie przez las „Borem” do Tywy – to najstarszy ślad nazwy, choć jeszcze nie wsi. Sam Borzym („Boryn”) pojawia się w dokumencie opatrzonym datą 1226 r., który wydawcy Pommersches Urkundenbuch uznali za XIII-wieczny falsyfikat – dlatego powtarzana w literaturze data 1226 wymaga ostrożności. Pierwsza pewna wzmianka pochodzi z 1259 r.: w ugodzie z klasztorem książę Barnim I nadał cystersom „wieś Boryn z 84 łanami”, którą jako lenno od klasztoru miał trzymać rycerz Henryk z Morzyna (Hinricus miles dictus de Morsyn). W 1282 i 1283 r. Borzym figuruje wśród wsi klasztornych w potwierdzeniach margrabiów brandenburskich i Bogusława IV. Z 1345 r. pochodzi kolejne potwierdzenie dóbr kołbackich – według starszych opracowań wystawione przez cesarza Karola IV; wymaga to jeszcze weryfikacji w źródle.

Wieś domeny kołbackiej. Po sekularyzacji klasztoru w latach 30. XVI w. Borzym wszedł w skład książęcej, a od 1720 r. pruskiej domeny Kołbacz. Na mapie Lubinusa z 1618 r. wieś oznaczono jako „Borin”; na początku XVII w. liczyła 39 łanów. Wojna trzydziestoletnia i przełom XVII i XVIII w. przyniosły kryzys – w opracowaniach gminnych pojawia się informacja o założeniu w 1653 r. folwarku na opuszczonych łanach chłopskich, jednak Berghaus w 1868 r. folwarku w Borzymiu nie wymienia, więc wiadomość tę trzeba traktować ostrożnie. Brüggemann opisuje w 1784 r. wieś przy trakcie ze Szczecina do Kostrzyna: pastor, wolny sołtys, kościelny, 15 chłopów, 4 zagrodników, kuźnia, karczma, budnik, dom komornika pastorskiego, dom wdów pastorskich i spichlerz pastora – razem 42 dymy; tutejszy kościół był kościołem macierzystym synodu kołbackiego z filią w Bartkowie. 9 lipca 1792 r. wielki pożar zniszczył znaczną część wsi wraz z kościołem, plebanią i szkołą.

Rozkwit w XIX wieku. Chłopi i zagrodnicy otrzymali dziedziczne akty własności gospodarstw 16 stycznia 1806 r.; wolne sołectwo liczyło 522 morgi i miało prawo rybołówstwa na Jeziorze Borzymskim (Langer See). Berghaus notuje w 1868 r. 71 domów mieszkalnych i 70 budynków gospodarczych, 15 gospodarstw chłopskich, 4 zagrodnicze, dom gminny, kuźnię oraz młyn wodny na Tywie poniżej wsi (Boriner Mühle, umowa z 1832 r.); obszar wsi liczył 5346 mórg, w tym ponad tysiąc mórg łąk i 505 mórg lasu, a dwa jeziora – Langer See i Großer Aal-See – 172 morgi. Mieszkańców było 634 – najwięcej w dziejach wsi. Z tego czasu pochodzą organy (1858, kupione głównie ze składek gminy), nowa szkoła szachulcowa postawiona w 1856 r. na szerokiej ulicy wiejskiej w miejsce spalonej, oraz murowana plebania z 1862 r. W 1939 r. Borzym pozostawał wsią chłopską bez majątku ziemskiego.

Kościół pw. Matki Bożej Królowej Polski. Na nawsiu stoi kamienny, salowy kościół z końca XV w. (rejestr zabytków) lub przełomu XV i XVI w., wzniesiony z kamieni narzutowych łączonych zaprawą wapienną z domieszką tłuczonej cegły. Pożar z 1792 r. i późniejsze przebudowy zatarły jego pierwotny wygląd: okna poszerzono i zamknięto ostrołukowo, a z trzech portali zachował się tylko południowy. W XIX w. nad zachodnią częścią korpusu nadbudowano drewnianą, czworoboczną wieżę – w dolnej kondygnacji oszalowaną deskami, wyżej obitą blachą, zwieńczoną ostrosłupowym hełmem; Berghaus podaje, że miała ok. 90 stóp wysokości, dwa dzwony, pokrycie z cynku oraz złoconą kulę i krzyż. Dawne wyposażenie nie przetrwało. Kościół poświęcono ponownie 22 kwietnia 1946 r.; dziś jest filią parafii Świętej Trójcy w Chwarstnicy (dawne wezwanie w rejestrze: Królowej Korony Polskiej). Do rejestru zabytków wpisano go w 1958 r. (nr 327), a w 2012 r. także kamienny mur ze śladami dwóch bramek i przykościelny cmentarz, datowane na przełom XIV i XV w.

Po 1945 roku. W latach 1945–1954 Borzym był siedzibą gminy. Wieś zachowała chłopski charakter – nie powstało tu PGR. Od 1979 r. działa kapela ludowa „Borzymianka” (od 1996 r. w strojach pyrzyckich), a przy świetlicy Gryfińskiego Domu Kultury toczy się życie kulturalne wsi. Gminna ewidencja zabytków obejmuje ok. 30 obiektów – m.in. dawną szkołę (nr 22), kuźnię (nr 10), budynek mieszkalno-pocztowy i chałupy z XIX w. W obrębie wsi zarejestrowano 25 stanowisk archeologicznych – świadectwo osadnictwa znacznie starszego niż leśna osada z klasztornych dokumentów.

Jak czytać układ miejscowości

Owalnica

Domy stoją wokół wrzecionowatego placu — nawsia — na którym zwykle był staw, kościół albo pastwisko. Drogi rozchodzą się na obu końcach wsi i tam się łączą. Taki układ zakładano w średniowieczu, m.in. przy kolonizacji Pomorza; widać go do dziś na mapie i z lotu ptaka.

Borzym w datach

  1. 1226Data rzekomego przywileju Barnima I wymieniającego „Boryn” – dokument uznany przez wydawców Pommersches Urkundenbuch za falsyfikat.
  2. 28 VI 1255W opisie granic dóbr kołbackich pojawia się las „Borem” nad Tywą – najstarszy ślad nazwy (PUB II/1 nr 608).
  3. 1259Barnim I nadaje klasztorowi w Kołbaczu „wieś Boryn z 84 łanami”, trzymaną jako lenno przez rycerza Henryka z Morzyna (PUB II/1 nr 668) – pierwsza pewna wzmianka.
  4. 1282 / 1283Borzym wśród wsi klasztornych w potwierdzeniach margrabiów brandenburskich i Bogusława IV (PUB II/2 nr 1232, 1268).
  5. lata 30. XVI w.Sekularyzacja klasztoru – wieś w książęcej domenie Kołbacz; od 1720 r. w Prusach.
  6. 1618Na mapie Lubinusa wieś oznaczona jako „Borin”; na początku XVII w. liczy 39 łanów.
  7. 1784Brüggemann opisuje Borrin: pastor, wolny sołtys, 15 chłopów, 4 zagrodników, kuźnia, karczma, 42 dymy, kościół macierzysty z filią w Bartkowie.
  8. 9 VII 1792Wielki pożar niszczy znaczną część wsi wraz z kościołem, plebanią i szkołą.
  9. 16 I 1806Chłopi i zagrodnicy otrzymują dziedziczne akty własności gospodarstw.
  10. 1856–1862Nowa szkoła (1856), organy (1858) i murowana plebania (1862); wieś liczy 634 mieszkańców – najwięcej w swych dziejach (Berghaus 1868).
  11. 1945–1954Borzym siedzibą gminy; 22 IV 1946 r. ponowne poświęcenie kościoła.
  12. 1958Kościół wpisany do rejestru zabytków (nr 327); w 2012 r. ochroną objęto mur i cmentarz przykościelny.
  13. 1979Powstaje kapela ludowa „Borzymianka”.
  14. 2021Spis powszechny: 339 mieszkańców.

Źródła

  • Pommersches Urkundenbuch, Bd. I (786–1253), nr 236 – rzekomy przywilej Barnima I z 1226 r. („Boryn”, falsyfikat) oraz komentarz Klempina do potwierdzeń dóbr kołbackich (Borin potwierdzony 1259) — archive.org
  • Pommersches Urkundenbuch, Bd. II/1 (1254–1278), nr 608 (28 VI 1255: las „Borem” w opisie granic) i nr 668 (1259: „villam Boryn cum octoginta et quatuor mansis”, Hinricus de Morsyn) — archive.org
  • Pommersches Urkundenbuch, Bd. II/2 (1278–1286), nr 1232 (25 IV 1282) i nr 1268 (2 VII 1283) – „Borin” wśród wsi klasztoru — archive.org
  • H. Berghaus, Landbuch des Herzogthums Pommern, Th. II, Bd. 3: Kreise Greifenhagen und Piritz, Anklam 1868 – hasło Borin (Rentamt Piritz, s. 359–360), etymologia nazwy, zestawienie dóbr kołbackich — archive.org
  • L. W. Brüggemann, Ausführliche Beschreibung … Vor- und Hinter-Pommern, Th. II, Bd. 1, Stettin 1784 – Amt Colbatz, hasło (6) Borrin — archive.org
  • Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl – kościół filialny (rejestr nr 327 z 1958 r., A-1013), ogrodzenie i cmentarz przykościelny (2012) — zabytek.pl
  • Plan Odnowy Miejscowości Borzym na lata 2010–2017, Urząd Miasta i Gminy Gryfino – historia (pożar 1792, mapy 1829/1842), układ, ewidencja zabytków, szlaki, jezioro — gryfino.pl
  • GUS, Narodowy Spis Powszechny 2021 – ludność miejscowości (za serwisem Polska w liczbach) — polskawliczbach.pl
  • Wikipedia (PL), hasło „Borzym” – gmina Borzym 1945–1954, dane administracyjne — pl.wikipedia.org
  • architektura.pomorze.pl – karta „Borzym (Borin)”: opis architektoniczny kościoła — architektura.pomorze.pl

Lokalizacja administracyjna

Gdzie leży Borzym

Od województwa do miejscowości — trzy przybliżenia. Każda mapa prowadzi do atlasu: wszystkich miejsc i miejscowości w gminie, powiecie i regionie.

53,1915° N · 14,6225° E Granice: PRG, GUGiK · kliknij, żeby przejść do atlasu gminy, powiatu lub województwa

Czytelnia

Artykuły z gminy Gryfino

Wszystkie artykuły

Po sąsiedzku

Najbliższe miejscowości

Cała gmina Gryfino