Świebodzice

Świebodzice (niem. Freiburg in Schlesien; tuż po wojnie Frybork) – miasto w powiecie świdnickim, u stóp Pogórza Wałbrzyskiego, na Pogórzu Świebodzickim, nad Pełcznicą (280–425 m n.p.m.), na skraju Książańskiego Parku Krajobrazowego; w 2021 r. liczyło 22 219 mieszkańców. Przez stulecia miasto było związane z pobliskim zamkiem Książ, a w XIX w. zasłynęło z fabryki zegarów Gustava Beckera.

Niemiecka nazwa Freiburg oznacza „wolny gród”. Początki miasta są sporne: Wikipedia PL podaje wzmiankę o osadzie z 1203 r., niemiecka – pierwszą wzmiankę o Vriburg z 1242 r. i przypuszczalne założenie przed 1228 r., być może przez osadników z Freyburga nad Unstrutą. W 1228 r. biskup Wawrzyniec konsekrował kościół św. Mikołaja, w 1242/1243 r. książęcy gród dzierżył Merbot von Czettritz, a w 1268 r. tutejszy kościół był filią parafii w Pełcznicy. W 1279 r. miasto otrzymało potwierdzenie praw miejskich oraz przywileje handlowe i stało się jednym z ważniejszych ośrodków okolicy. Książę Bolko I przeniósł siedzibę grodową na Książ. W 1310 r. książę Bernard na prośbę Świdnicy odebrał miastu przywileje, a w 1337 r. Bolko II je przywrócił i rozszerzył (m.in. prawo mili).

Kamienne mury powstały zapewne w 1. połowie XIV w. lub nieco później (pierwsza wzmianka 1419); jedno pasmo murów z dziewięcioma–dziesięcioma basztami i trzema bramami – Świdnicką, Strzegomską i Bolkowską – otaczało owalne miasto o powierzchni ok. 9 ha z czworobocznym rynkiem; przy Bramie Świdnickiej stał niewielki zamek w formie wieży mieszkalnej. W 1345 r. miasto mogło zostać zajęte przez wojska Jana Luksemburskiego, a w 1427 r. według tradycji trzykrotnie odpierało ataki taborów (w 1430 r. źródła potwierdzają jednak pobyt husytów w mieście). W XV w. zamek i miasto stały się siedzibą rycerzy-rabusiów; w 1445 r. pan na Książu i Świebodzicach Hermann von Czettritz został objęty klątwą biskupią. Stabilizację przyniosło kupno miasta wraz z Książem przez Konrada von Hochberg w 1509 r.; Hochbergowie byli właścicielami Świebodzic do 1830 r. W 1528 r. mieszczanie przyjęli luteranizm. Wojna trzydziestoletnia niemal zniszczyła miasto.

Od 1742 r. Świebodzice należały do Prus. Wielki pożar strawił miasto wraz z kościołem i ratuszem – według Wikipedii PL i medievalheritage.eu w 1774 r., według niemieckiej Wikipedii w 1781 r.; odbudowa trwała do 1811 r. Na początku XIX w. wojska napoleońskie nakazały rozbiórkę fortyfikacji, a fosę i wały wydzierżawiono mieszczanom pod ogrody. W 1809 r. powstała fabryka płótna Kramstów, w 1843 r. linię kolejową z Wrocławia doprowadzono do Świebodzic (w 1853 r. przedłużono ją do Wałbrzycha), a od 1847 r. Gustav Becker rozwijał wytwórnię zegarów, która stała się jedną z największych w Europie (działała do 1935 r.). W 1890 r. miasto liczyło 8991, a w 1939 r. ok. 9300 mieszkańców. W Świebodzicach urodził się poliglota Emil Krebs, a w 1905 r. pochowano tu chirurga Jana Mikulicza-Radeckiego. Na przełomie 1944 i 1945 r. działała tu filia KL Gross-Rosen, w której więziono ok. 150 Żydówek z Węgier, pracujących w zakładach AEG.

Po 1945 r. miasto znalazło się w Polsce. W latach 1954–1973 włączono do niego Pełcznicę i Ciernie. W 1954 r. pod stacją doszło do katastrofy kolejowej, a w 1997 i 2002 r. miasto ucierpiało w powodziach.

Mury obronne zachowały się na ok. 70–80% obwodu; najlepiej widoczny jest odcinek przy ul. Piłsudskiego z zadaszoną basztą i zrekonstruowanym gankiem, a relikty zamku tkwią zapewne w kamienicy przy pl. Jana Pawła II. Do rejestru zabytków wpisane są też m.in.: obszar starego miasta, kościół św. Mikołaja (XIII w., odbudowany w 1811 r.), klasycystyczny dawny kościół ewangelicki śś. Piotra i Pawła (1776–1779) i ratusz z 1781 r. – oba według projektów Christiana Friedricha Schultzego – pałac z lat 1858–1875, mauzoleum Kramstów, cmentarz żydowski, zespół młyna Conrad (1763) oraz domy „szwajcarskie” i brama zespołu zamku Książ przy ul. Wałbrzyskiej.